پارادایمی مۆدێرنیتەی کوردی؛ کۆمار وەک وەرچەرخانێکی سێمانتیکی

دواڕۆژ

کاتێک باس لە کۆماری کوردستان دەکرێت، زۆرجار ڕووداوەکان لە چوارچێوەی گێڕانەوەیەکی سیاسیی سنوورداردا کورت دەکرێنەوە، بەڵام لە ڕوانگەیەکی قووڵترەوە، ٢ی ڕێبەندان نەک تەنیا ڕووداوێکی سیاسی، بەڵکو “تەقینەوەیەکی مەعریفی” بوو لە مێژووی هاوچەرخی کورددا. کۆمار تەنیا گۆڕینی ئاڵایەک یان دامەزراندنی قەوارەیەکی کاتی نەبوو، بەڵکو دەروازەیەک بوو بۆ تێپەڕبوونی کۆمەڵگەی کوردی لە قۆناغی “سوڵتانی و خێڵەکی” بەرەو مۆدێرنیتەیەکی ڕەسەن. ئەم بابەتە تیشک دەخاتە سەر ئەو گۆڕانکارییە بنەڕەتییانەی کە لە ناو جەرگەی کۆمەڵگەدا ڕوویان دا و چۆن مەهاباد بوو بە تاقیگەیەک بۆ لەدایکبوونی “مرۆڤی مۆدێرنی کورد”.

١. ناسیۆنالیزمی مەدەنی؛ لە “خوێن”ەوە بۆ “گرێبەستی کۆمەڵایەتی”

پێش سەردەمی کۆمار، ناسنامەی کوردی زیاتر لە دەوری خێڵ، عەشیرەت و پەیوەندییە خزمایەتییە سەرەتاییەکان دەسوڕایەوە. کۆمار هات و ئەم ناسنامەیەی مۆدێرن کرد. بۆ یەکەمجار لە مێژوودا، چەمکی “هاووڵاتی” (Citizen) جێگەی چەمکی “رەعییەت”ی گرتەوە. کۆمار توانی ناسیۆنالیزمێکی مەدەنی بونیاد بنێت کە تێیدا تاکەکان نەک لەسەر بنەمای ئینتیمای خێڵەکی، بەڵکو لەسەر بنەمای “گرێبەستێکی نیشتمانی” کۆدەبوونەوە.

ئەمە جەوهەری مۆدێرنیتەی سیاسییە؛ کاتێک دەسەڵات شەرعییەتی خۆی نەک لە هێزی چەک، بەڵکو لە ئیرادەی گشتی و دامەزراوە یاساییەکان وەردەگرێت. کۆمار توانی چەمکی “نیشتمان” لە وێنەیەکی خەیاڵییەوە بکاتە “ماڵێکی یاسایی” کە تێیدا مافی مرۆڤ وەک هاووڵاتی پێناسە دەکرایەوە. ئەم وەرچەرخانە وای کرد کە نەوەکانی دوای کۆمار، هەمیشە دەوڵەت وەک دەزگایەکی خزمەتگوزار و یاسایی ببینن نەک وەک هێزێکی سەرکوتکەر.

٢. چاپخانە و ڕۆژنامەگەری؛ چەکی هوشیاری و جەستەی دەق

کۆمار تێگەیشتبوو کە نەتەوەیەک بەبێ “زمان و میدیا” ناتوانێت ناسنامەی خۆی بپارێزێت. دامەزراندنی گۆڤار و ڕۆژنامەکان لەو سەردەمە کورتەدا، تەنیا بۆ گواستنەوەی هەواڵ نەبوو، بەڵکو بۆ دروستکردنی “ڕای گشتی” (Public Opinion) بوو. چاپخانە لە سەردەمی کۆماردا تەنیا ئامرازی چاپکردن نەبوو، بەڵکو “کارگەی زمانسازی” بوو. بۆ یەکەمجار زمانی کوردی لە زمانێکی ئاخاوتنی ناوچەییەوە بوو بە زمانی “سیاسەت، ئەدەب و زانست”.

ئەم گۆڕانکارییە زمانەوانییە، شۆڕشێکی واتایی گەورە بوو. کاتێک زمان دەبێتە زمانی کارگێڕی، عەقڵی کۆمەڵگەکەش مۆدێرن دەبێت. کۆمار فێری کردین کە زمان تەنیا ئامرازی ئاخاوتن نییە، بەڵکو قەڵای پاراستنی ناسنامەیە. گۆڤارەکانی وەک “نیشتمان” و “کوردستان” بوونە مینبەری دروستکردنی هوشیارییەک کە وای کرد نەوەکانی دواتر، کتێب و پێنووس وەک بەشێکی دانەبڕاو لە خەباتەکەیان ببینن. ئەمە ئەو شوێنەیە کە تێیدا “وشە” دەبێتە بڕبڕەپشتی نەتەوەسازی.

٣. تەلارسازی و ئۆربانیزم؛ سیمای شار و فەزای گشتی

مۆدێرنیتە لە جەوهەردا دیاردەیەکی شارییە. کۆماری کوردستان لە مەهاباد هەوڵی دا سیمای شار بگۆڕێت. بایەخدان بە پاکوخاوێنی، ڕێکخستنی شارەوانی و دروستکردنی دامەزراوەی خزمەتگوزاری، تەنیا کارێکی ئیداری نەبوو، بەڵکو نیشانەی ئەوە بوو کە کورد دەیەوێت ژیانێکی شارستانی و پێشکەوتووی هەبێت.

لێرەدا شار تەنیا شوێنی نیشتەجێبوون نەبوو، بەڵکو بوو بە شانۆی نمایشی مۆدێرنیتە. دروستکردنی “فەزای گشتی” کە تێیدا خەڵک بۆ بڕیاردان و چالاکی کولتووری کۆدەبوونەوە، نیشانەی گەشەی کۆمەڵگەی مەدەنی بوو. مەهاباد وەک پایتەختی ئەم مۆدێرنیتەیە، بوو بە بنەمایەک بۆ ئەوەی کە دواتر لە هەموو جوڵانەوەکانی کوردستاندا، “شار” وەک سەنتەری گۆڕانکاری و مۆدێرنیتە سەیر بکرێت. مۆدێرنیتەی کۆمار لە ناو شەقامەکانەوە دەستی پێکرد، نەک تەنیا لە ناو کۆشکەکاندا؛ ئەوە “شۆڕشی هاووڵاتییانی شارنشین” بوو بۆ سەلماندنی توانای خۆبەڕێوەبەری.

٤. پەروەردە و ژن؛ کارگەی دروستکردنی مرۆڤی نوێ

گرنگترین میراتی مۆدێرنیتەی کۆمار، لە سیستەمی پەروەردە و گۆڕینی پێگەی ژندا خۆی دەبینێتەوە. ناچارکردنی خوێندن بە زمانی دایک و گرنگیدان بە پەروەردەی کچان، شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی بوو لە ناو دڵی کۆمەڵگەیەکی تەقلیدیدا. کۆمار تێگەیشتبوو کە مۆدێرنیتە بەبێ “ڕزگاریی فیکر” و “بەشداریی ژن” نابێتە هۆی بەختەوەریی نەتەوە.

کردنەوەی قوتابخانەکان تەنیا بۆ فێربوونی ئەلفوبێ نەبوو، بەڵکو بۆ تێکشکاندنی ئەو دیوارە فیکرییانە بوو کە ساڵانێکی درێژ تاکی کوردیان لە جیهانی دەرەوە دابڕیبوو. مۆدێرنیتەی کۆمار لێرەدا ڕوویەکی مرۆیی و یەکسانیخوازی هەبوو، کە تێیدا “زانست” بوو بە پێوەری پێشکەوتن نەک پلە و پایەی عەشایەری.

٥. کۆمار وەک پڕۆژەیەکی فیکریی ناتەواو

ئەمڕۆ کە سەیری مێژوو دەکەین، دەبینین کۆماری کوردستان تەنیا ئەزموونێکی حوکمڕانیی کورتخایەن نەبوو، بەڵکو “مانیفێستۆی مۆدێرنیتەی کوردی” بوو. ئەو چەخماخەی لە ٢ی ڕێبەنداندا لێ درا، ڕێگەی بۆ گەنجانی ئەمڕۆی ڕۆژهەڵات خۆش کرد کە لە بوارەکانی هونەر، ئەدەب و زانستدا پێشەنگ بن.

کۆمار پێمان دەڵێت کە ڕزگاریی خاک بەبێ گەشەی کولتووری و مۆدێرنیزەکردنی عەقڵ، تەنیا گۆڕینی ستەمکارێکە بە ستەمکارێکی تر. مۆدێرنیتەی کۆمار مۆدێرنیتەیەکی “خۆماڵی” بوو؛ واتە لە ناو دڵی کلتووری کوردییەوە و بە بەکارهێنانی ئامرازە جیهانییەکان بونیاد نرا. ئەمە ئەو وانە گەورەیەیە کە دەبێت بۆ نەوەی نوێ بگوێزرێتەوە.

کۆتایی: میراتێک بۆ داهاتوو

لە کۆتاییدا، ٢ی ڕێبەندان تەنیا لاپەڕەیەکی مێژوو نییە بۆ یادی ساڵانە، بەڵکو بەرپرسیارێتییەکی بەردەوامە. کۆمار سەلماندی کە کورد دەتوانێت خاوەنی مۆدێلێکی بەڕێوەبردنی پێشکەوتوو بێت کە تێیدا “یاسا، زمان، شار و پەروەردە” چوارچێوەی ژیان دیاری دەکەن. ئەگەر ئەمڕۆ کورد خاوەنی گوتارێکی مۆدێرنە بۆ دیموکراسی، ڕەگەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ١١ مانگەی کە تێیدا فێربووین چۆن وەک نەتەوەیەکی خاوەن شارستانییەت بیر بکەینەوە. کۆمار بۆ ئێمە مانای “توانین” بوو؛ توانینی بوون بە نەتەوەیەکی مۆدێرن لە سەردەمێکی پڕ لە تەپوتۆزی جەنگ و تاریکیدا. پاراستنی ئەم میراتە، بە تەنیا بە گێڕانەوەی مێژوو نابێت، بەڵکو بە درێژەدانە بەو ڕێڕەوە مۆدێرنەی کە مۆمی یەکەمی لە مەهاباد داگیرسا.