٢ی ڕێبەندان؛ مانیفێستی دیپلۆماسیی کورد لە گەمەی زلهێزەکاندا

٢ی ڕێبەندان تەنیا ڕێکەوتێکی ساڵنامەیی نییە، بەڵکوو خاڵی وەرچەرخانی تێفکرینی سیاسیی نەتەوەیەکە کە بڕیاری دا لە “بابەتێکی جوگرافییەوە” ببێتە “کارەکتەرێکی سیاسی”. ئەگەر تا پێش ساڵی ١٩٤٦ کورد وەک بەشێک لە کێشە ناوخۆییەکانی دەوڵەت-نەتەوەکان دەبینرا، ئەوا دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە مەهاباد، یەکەمین هەوڵی مۆدێرن بوو بۆ کێشانەوەی نەخشەی سیاسیی ناوچەکە لەسەر بنەمای “مافی چارەی خۆنووسین”. ئەمڕۆ کە ئاوڕ لەو ئەزموونە دەدەینەوە، نەک وەک یادکردنەوەیەکی نۆستالژی، بەڵکو وەک خوێندنەوەی دەقێکی دیپلۆماتیک دەبێت لێی بڕوانین؛ دەقێک کە تێیدا کورد بۆ یەکەمجار بە “زمانی دەوڵەت” لەگەڵ جیهان دوا.

یەکەم: سەمای سیاسی لەنێوان جەمسەرەکاندا

کۆماری کوردستان لە سەردەمێکدا سەری هەڵدا کە جیهان خەریکی دابەشبوونی دووجەمسەری بوو. ژیریی سیاسیی پێشەوا قازی محەمەد لەوەدا بوو کە توانی تێبگات “بەرژەوەندی” جومگەی سەرەکیی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانە. ئەو هەوڵیدا لە بۆشایی نێوان کێبڕکێی سۆڤیەت و ڕۆژئاوا، مۆدێلێکی دەسەڵاتداریی نیشان بدات کە هەم خاوەنی سوپا و دامەزراوە بێت و هەمیش زمانی گفتوگۆی هەبێت.

کۆمار نیشانی دا کە کورد دەتوانێت ببێتە “لایەنی سێیەم” لە هاوکێشەکاندا. ئەمە وانەیەکی گەورەیە بۆ ئەمڕۆ؛ دیپلۆماسیی کورد نابێت تەنیا لە یەک دەرگا بدات. فرەڕەهەندی لە پەیوەندییەکان و تێگەیشتن لە هاوسەنگیی هێز (Balance of Power)، ئەو میراتەیە کە ٢ی ڕێبەندان بۆ نەوەی نوێی جێهێشتووە. ئێمە فێر بووین کە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا، “دۆستی هەمیشەیی” بوونی نییە، ئەوەی هەیە “بەرژەوەندیی هاوبەشە”. کۆمار سەلماندی کە جوگرافیای سیاسیی کوردستان دەتوانێت هەم پردی پەیوەندی بێت و هەم سەنگەری پاراستنی ناسنامە، بە مەرجێک کارەکتەری سیاسی بزانێت چۆن لەگەڵ “ئەویتر”ی جیهانی مامەڵە دەکات.

دووەم: “ئیرادەی ناوخۆیی”؛ قەڵغانە بڕواپێکراوەکە

یەکێک لە گرفتە مێژووییەکانی جووڵانەوە سیاسییەکان، وابەستەیی ڕەهایە بە لایەنی دەرەکی. کۆماری کوردستان، هەرچەندە بەهۆی کشانەوەی هێزەکانی سۆڤیەت و گەمە نەوتییەکان تووشی پاشەکشەی سەربازی بوو، بەڵام بۆچی تا ئێستا لە ویژدانی زیندووی نەتەوەدا ماوەتەوە؟ وەڵامەکە لە “شەرعییەتی ناوخۆیی”دایە.

پێشەوا تەنیا سەکۆیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکوو ڕابەرێکی ڕوحی بوو کە “هۆشیاریی نەتەوەیی” کردە بنەمای مانەوە. وانەی ڕێبەندان بۆ بزووتنەوەی ئێستای ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئەوەیە: “دیپلۆماسی بەبێ پشتێنەی جەماوەری، تەنیا واژۆیەکە لەسەر بەفر.” ئەگەر کۆمەڵگا لە ناوخۆدا یەکگرتوو و خاوەن ناسنامەیەکی سیاسیی ڕوون نەبێت، زلهێزەکان تەنیا وەک کارتێکی کاتی بەکاری دەهێنن. مانەوەی دۆزی کورد لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، پێش ئەوەی پێویستی بە لۆبیی دەرەکی بێت، پێویستی بە پتەوکردنی ژێرخانی مەدەنی و سیاسیی ناوخۆ هەیە. ئەمڕۆ “شەقام” باوەڕپێکراوترین باڵیۆزخانەی کوردە لە جیهاندا.

سێیەم: “هێزی نەرم”؛ چەکی بێدەنگی کۆمار

کۆمار لە تەمەنە کورتەکەیدا (١١ مانگ) توانی فۆرمێک لە حکومەتداری پێشکەش بکات کە جیهان ڕێزی لێ بگرێت؛ لە چاپکردنی گۆڤار و ڕۆژنامە، دانانی سروودی نەتەوەیی، تا سیستەمی پەروەردە بە زمانی دایک و بەشداریی سیاسیی ژنان. ئەمانە تەنیا هەنگاوی کارگێڕی نەبوون، بەڵکوو “کەرەستەی دیپلۆماتیک” بوون. پێشەوا تێگەیشتبوو کە بۆ ئەوەی جیهان دانت پێدا بنێت، دەبێت سەرەتا “وێنەیەکی شارستانی” لە خۆت نیشان بدەیت.

ئەمڕۆ، “هێزی نەرم” (Soft Power) لە سیاسەتدا ڕۆڵی یەکلاکەرەوە دەگێڕێت. وانەی ٢ی ڕێبەندان ئەوەیە کە کورد دەبێت بە زمانی جیهانی (مافی مرۆڤ، دیموکراسی، و پاراستنی مافی کەمینەکان) قسە بکات. کۆماری کوردستان یەکەمین تاقیگەی “دیموکراسیی کوردی” بوو کە تێیدا ململانێی عەشیرەتگەرایی جێگەی خۆی بۆ “سیستەمی مەدەنی” چۆڵ کرد. ئەم گۆڕانە فەرهەنگییە، قورسترین بەشی دیپلۆماسییە کە کۆمار بە سەرکەوتوویی تێپەڕی کرد.

چوارەم: پێشەوا؛ ئەندازیاری دیپلۆماسیی ئەخلاقی

لە مێژووی سیاسیدا، زۆرن ئەو ڕابەرانەی بۆ مانەوەی خۆیان نەتەوەکەیان دەکەنە قوربانی، بەڵام پێشەوا قازی مۆدێلێکی پێچەوانەی نیشاندا. ئەو “دیپلۆماسیی ئەخلاقی” داڕشت.

کاتێک ئامادە نەبوو شارەکە بەجێبهێڵێت و بۆ پاراستنی خوێنی خەڵک، سێدارەی هەڵبژارد، گەورەترین پەیامی دیپلۆماتیکی نارد: “کوردستان وەک پرەنسیپ، نەک وەک مامەڵە.” ئەم هەڵوێستە بووە هۆی ئەوەی کە دوای ڕووخانی فیزیکیی کۆمار، “ڕۆحی کۆمار” لە جەستەی نەتەوەدا بڵاو بێتەوە. ئەمە ئەو وانە مێژووییەیە کە دەڵێت: سەرکەوتنی سیاسی هەمیشە لە مانەوەی دەسەڵاتدا نییە، بەڵکوو لە چاندنی تۆوی ئیرادەدایە.

ئەنجام: ڕێبەندان؛ پردێک بەرەو ئاسۆ

کۆماری کوردستان تەنیا ئەزموونێکی شکستخواردووی سەربازی نەبوو، بەڵکوو سەرکەوتنێکی گەورەی مەعریفی و سیاسی بوو. ٢ی ڕێبەندان فێری کردین کە مێژوو، بەزەیی بە لاوازەکاندا نایەتەوە، بەڵکوو ڕێز لەو لایەنە دەگرێت کە دەزانێت چۆن یاری بکات و چۆن لە کاتی گۆڕانی هاوکێشەکاندا، ناسنامەی خۆی بپارێزێت.

بۆ ئەوەی مێژوو دووبارە نەبێتەوە، پێویستە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان سێ خاڵ وەک ستراتیژی نیشتمانی پەیڕەو بکرێت:

١. یەکخستنی گوتاری سیاسی: تا جیهان بە یەک دەنگ و یەک پەیامی ڕوون گوێی لە داواکارییەکانمان بێت.

٢. بونیادنانی هێزی جەماوەری: وەک تاکە گەرەنتی بۆ ئەوەی لە کاتی ڕێککەوتنی نێوان زلهێزەکان و دەوڵەتانی ناوچەکەدا، کورد نەبێتە قوربانیی سەر مێزی گفتوگۆکان.

٣. دیپلۆماسیی چالاک و سەردەمیانە: ئامادەیی بەردەوام لە ناوەندە بڕیاربەدەستەکان و ناساندنی کورد وەک “فاکتەری سەقامگیری” و “پێشەنگی دیموکراسی” لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

٢ی ڕێبەندان چرایەکە کە هێشتا ڕێگای ئازادی و سەربەخۆیی ڕووناک دەکاتەوە؛ نەک وەک یادەوەرییەکی سارد و سڕی ڕابردوو، بەڵکو وەک وانەیەکی زیندوو بۆ داڕشتنی داهاتوویەکی دیپلۆماتیک کە تێیدا “مافی نەتەوەیی” لەسەر هیچ مێزێکی مامەڵە، سازشی لەسەر نەکرێت. ئێمە لە ڕێبەندانەوە فێر بووین کە ئازادی تێچووی هەیە، بەڵام ژێرکەوتن لە بەرامبەر مێژوودا تێچووەکەی زۆر قورسترە.