٢ی ڕێبەندان؛ وەرچەرخان لە “ڕەعیەت”ەوە بۆ “شارۆمەند”

دواڕۆژ

مێژووی سیاسیی نەتەوەکان زۆرجار بە تاقە ڕووداوێک دەگۆڕێت کە هەموو هاوکێشە کۆنەکان هەڵدەوەشێنێتەوە. بۆ ئێمەی کورد، ٢ی ڕێبەندان تەنیا ڕۆژی ڕاگەیاندنی قەوارەیەکی سیاسی نەبوو لە ناوچەیەکی جوگرافیی دیاریکراودا، بەڵکو ڕۆژی لەدایکبوونی “مرۆڤی سیاسیی کورد” بوو. لە مەیدانی چوارچرای مەهاباددا، تەنیا ئاڵایەک هەڵنەکرا، بەڵکو مانیفێستێک بۆ ژیانی مۆدێرن و شکۆمەندانە نووسرایەوە کە تا بە ئەمڕۆش، ڕێبەر و ئیلهامبەخشی هەموو بزووتنەوە تێکۆشەرەکانی کوردستانە. ئەم ڕووداوە تەنیا گۆڕانکارییەکی کاتی نەبوو لە نەخشەدا، بەڵکو بوومەلەرزەیەک بوو لە هۆشیاریی تاکی کورددا کە دیوارە ئەستوورەکانی “بێدەنگبوونی مێژوویی” ڕوخاند.

پێش ٢ی ڕێبەندان، خەباتی کورد زۆرجار لە قاڵبی ڕاپەڕینی ناوچەیی و خێڵەکیدا کورت دەبووەوە، بەڵام کۆماری کوردستان مۆدێلێکی نوێی پێشکەش کرد: “دامەزراوە”. کۆمار نیشانی دا کە کورد تەنیا لە شاخەکاندا شەڕکەرێکی ئازا نییە، بەڵکو لە شارەکاندا بەڕێوەبەرێکی کارامە، دیپلۆماتێکی هۆشیار و یاساناسێکی وردبینە. کۆمار توانی لە ماوەیەکی کورتدا فەزایەک بخوڵقێنێت کە تێیدا “یاسا” لە سەرووی “فەرمانە شەخسییەکان”ەوە بێت.

ئەو دەمەی لە چاپخانەی کوردستاندا یەکەمین پیتە کوردییەکان بۆ نووسینی مێژوویەکی نوێ ڕیز دەکران، لە ڕاستیدا بناغەی دەوڵەتداریی مۆدێرن دادەنرا. وەشانی ڕۆژنامەی “کوردستان” و گۆڤارە جۆراوجۆرەکان، نیشانەی تێپەڕینی کورد بوو لە قۆناغی “فۆلکلۆری زارەکی” بۆ قۆناغی “میدیا و بەڵگەنامە”. پێکهێنانی سوپای نەتەوایەتی و تەرخانکردنی بودجە بۆ پەروەردە بە زمانی دایکی، کوردی لە چوارچێوەی “ڕەعیەت”ی ملکەچی پاشایەتی دەرهێنا و کردیانە “شارۆمەند”. ئەمە گەورەترین وەرچەرخانی سیاسی بوو؛ چونکە شارۆمەند بە پێچەوانەی ڕەعیەت، خاوەنی ئیرادەیە، پرسیار دەکات و بەشداری لە بڕیارە چارەنووسسازەکاندا دەکات.

گەورەترین دەستکەوتی فیکری و سیاسیی ٢ی ڕێبەندان، شکاندنی سنوورە دەسکردەکان و تێپەڕین بوو لە “ناوچەگەرێتی”. کۆماری کوردستان تەنیا پڕۆژەیەکی لۆکاڵی نەبوو؛ ئامادەیی تێکۆشەرانی پارچەکانی تری کوردستان لە ناو جەرگەی کۆماردا، سەلماندی کە “شوناسی نەتەوایەتی” لە سەرووی هەموو ئینتیما خێڵەکی و جوگرافییەکانەوەیە. ئەم یەکگرتووییە مۆدێلێکی سیاسی پێشکەش کرد کە تێیدا بەرژەوەندیی نەتەوەیی دەبێتە چەتر بۆ هەموو ڕەنگە جیاوازەکان.

کۆمار فێری کردین کە هێزی ئێمە لە “تەبایی و یەکڕیزی”دایە. ئەمە نەک هەر هەڵوێستێکی نەتەوەیی، بەڵکو خوێندنەوەیەکی سیاسیی ورد بوو بۆ دۆخی تەمومژاوی ناوچەکە. پێشەوا قازی محەمەد تێگەیشتبوو کە بێ پشتێنەیەکی نەتەوەیی و بێ دروستکردنی شوناسێکی یەکگرتوو، هەر قەوارەیەک لەبەردەم باهۆزی سیاسیی زلهێزەکاندا لەرزۆک دەبێت. هەر بۆیە، کۆمار تەنیا حکومەتێک نەبوو، بەڵکو “ماڵی گەورەی نەتەوە” بوو کە تێیدا کورد بۆ یەکەمجار هەستی بە “خۆبوون” کرد.

لە ڕوانگەیەکی سیاسییەوە، کۆمار لە سەردەمێکی ئێجگار ئاڵۆزدا (دوای جەنگی جیهانیی دووەم) هاتە کایەوە. ململانێی بلۆکی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا و کێبڕکێی زلهێزەکان لەسەر نەوت و دەسەڵات، کۆماری خستبووە ناو گەمەیەکی مەترسیدار. سەرکردایەتی کۆمار بە عەقڵییەتێکی کراوە هەوڵیدا هاوسەنگییەک لە نێوان بەرژەوەندییەکاندا دروست بکات، بەڵام خیانەتی زلهێزەکان و کشانەوەی کتوپڕی سۆڤیەت نیشانی دا کە لە جیهانی سیاسەتدا، “بەرژەوەندی” هەمیشە پێش “ماف و ئەخلاق” دەکەوێت.

ئەمە وانەیەکی سیاسیی تاڵ بەڵام هەمیشەیی بوو بۆ نەوەکانی دوای خۆی: کە دەبێت هێزی ناوخۆیی و یەکگرتوویی نیشتمانی، گەرەنتی مانەوە بێت نەک تەنیا پشت بەستن بە بەڵێنە دبلۆماسییە کاتییەکان. کۆمار فێری کردین کە دۆستایەتی وڵاتان تەنیا تا ئەو شوێنەیە کە بەرژەوەندییەکانیان پارێزراو بێت، بۆیە دەبێت کورد خۆی ببێتە هێزێکی حاشاهەڵنەگر لە هاوکێشەکاندا.

یەکێک لە زێڕینترین و جیاوازترین لاپەڕەکانی کۆمار، بایەخدان بوو بە پێگەی ژن و کولتوور وەک دوو کۆڵەکەی سەرەکیی شوناس. لە سەردەمێکدا کە ناوچەکە لەناو نەریتە کۆنەکاندا چەقیبوو، دامەزراندنی یەکێتیی ئافرەتان و بەشداریی چالاکانەی ژنان لە کایەی گشتیدا، نیشانەی ئەوە بوو کە کۆمار دەیەوێت “کۆمەڵگەیەکی مۆدێرن” لەسەر بنەمای یەکسانی بونیاد بنێت.

هاوکات، گەشەی بێوێنەی ئەدەبیات و هونەر لەو یازدە مانگەدا، شۆڕشێکی سپی بوو. شاعیرانی وەک “هێمن” و “هەژار” تەنیا وشەیان بۆ جوانی سروشت نەدەنووسی، بەڵکو ئەوان خەریکی ڕشتنی ڕۆحی بەرگری و شکۆ بوون لە ناو دەمارەکانی کۆمەڵگەدا. زمان لێرەدا لە ئامرازێکی پەیوەندیی سادەوە گۆڕا بۆ “ناسنامەیەکی سیاسی” و سەنگەرێک بۆ پاراستنی مانەوەی نەتەوەیەک کە ساڵانێکی درێژ هەوڵی سڕینەوەی دەدرا.

بۆ نەوەی گەنجی ئەمڕۆ، ٢ی ڕێبەندان تەنیا یادێکی مێژوویی نییە بۆ تێپەڕاندنی کات و شانازیکردن بە ڕابردوو؛ بەڵکو ئەمە “نەخشەڕێگەی داهاتوو”ە. مێژوو بۆ ئێمە چیرۆک نییە، بەڵکو تاقیگەیەکی گەورەی سیاسییە. کۆماری کوردستان پێمان دەڵێت: ئێمە شایستەی ژیانێکی دیمۆکراتیکین و دەتوانین بەبێ دەستبەرداربوون لە ڕەسەنایەتی خۆمان، خاوەنی سیستەمی دادوەری، سوپای ڕێکخراو و پەروەردەیەکی سەردەمیانە بین.

ئەو خەونەی لە ٢ی ڕێبەنداندا بە جەستە نیوەچڵ کرا، لە ڕووی فیکرییەوە هەرگیز نەمرد. ئێستا ئەرکی نەوەی نوێیە کە بە “فیکرێکی سیاسیی نوێ”، بە تێگەیشتن لە هاوکێشە نێودەوڵەتییەکانی سەدەی بیست و یەک و بە سوودوەرگرتن لە تەکنەلۆژیا، ئەو پڕۆژە نەتەوەییە تەواو بکەن. ٢ی ڕێبەندان وانەی ئەوەمان پێ دەدات کە “سەروەری” دیارییەکی بەخشراو نییە، بەڵکو بەرهەمی زانست، یەکڕیزی و خۆڕاگرییە.

با ئەم یادە بکەینە دەرفەتێک بۆ داڕشتنەوەی گوتارێکی سیاسیی هاوچەرخ. چوارچرا تەنیا مەیدانێکی شار نییە، بەڵکو ئەو شوێنەیە کە تێیدا کوردی “ڕەعیەت” کۆتایی پێهات و کوردی “شارۆمەند و خاوەن ئیرادە” لەدایکبوو. ئەو چرایەی لە مەهاباد داگیرسا، ئێستا لە دڵی هەموو شارۆمەندێکی کورددا دەسووتێت و ڕێگەی ئازادیمان بۆ ڕووناک دەکاتەوە.