شۆڕش یان ناسەقامگیری: ڕێڕەوەکانی داهاتووی ئێران
لە ڕۆژانی خوێناوی ئەم دواییە لە ئێران، بە پێی ڕاپۆرتی میدیا و مافی مرۆڤ، لە ماوەی نزیکەی شانزە ڕۆژدا زیاتر لە بیست هەزار کەس کوژراون و دەیان هەزار کەسیش دەستبەسەر کراون، ئەشکەنجە دراون یان بێسەروشوێن بوون. ئەم ئاستە لە توندوتیژی دەوڵەتی نەک هەر لە ڕوانگەی ئەخلاقی و مافی مرۆڤەوە کارەساتباره، بەڵکو لە ڕوانگەی سیاسییەوە پرسیارێکی بنەڕەتی دەوروژێنێت: ئایا سیستەمێک کە تەنیا لە ڕێگەی سەرکوتی دڕندانەوە بەدوای مانەوەی خۆیدا دەگەڕێت، دەتوانێ بەردەوام بێت لە حوکمڕانی کۆمەڵگایەکی بریندار و ناڕازی؟
ئەگەر نا، ئایا شۆڕش لە هەلومەرجێکی لەو جۆرەدا مومکینە؟ ئەم نووسینە هەوڵ دەدات سێ پرسیاری سەرەکی لە ڕوانگەیەکی شیکاری بخاتە ڕوو: یەکەم) ڕوودان، یان مەحاڵبوونی بەردەوامبوونی حکومەتی کۆماری ئیسلامی بە پشتبەستن بە توندوتیژی، دووەم) ئیمکانی شۆڕش لە هەلومەرجی ئێستادا، سێیەم) ئەگەری سیناریۆ لە ئەگەری شکستی شۆڕشدا.
1. حکومەت لە ڕێگەی توندوتیژیەوە: مانەوە! یان وردە وردە داڕمان؟
لە ڕوانگەی تیۆرییەکانی زانستە سیاسییەکانەوە، دەوڵەتەکان پێویستیان بە تێکەڵەیەک لە “شەرعیەت”، “کارایی” و “دەسەڵاتی زۆرەملێ” هەیە بۆ مانەوە. لە ساڵانی ڕابردوودا و بە تایبەت دوای ڕاپەڕینە سەرتاسەرییەکان، کۆماری ئیسلامی تا ڕادەیەکی زۆر دوو لایەنی یەکەمی لەدەست داوە: نەمانی شەرعیەت: کەلێنی قووڵی نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگا و بەتایبەت نەوەی گەنج و ژنان و کەمینە نەتەوەییەکان و چینی خوارەوە، شەرعیەتی ئایدیۆلۆژی و ئایینی سیستمی خاڵی کردووەتەوە.
2. توندوتیژی دەوڵەتی وەک تاوانێک دژ بە مرۆڤایەتی
لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە، کوشتنی بەربڵاوی خۆپیشاندەران، دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ، ئەشکەنجەدانی سیستماتیک و سەرکوتی ڕێکخراوانەی ژنان و کەمینەکان نموونەی ڕوون و ئاشکرای پێشێلکردنی توند و بەربڵاوی مافەکانی مرۆڤن و لە هەندێک ڕووەوە توخمەکانی تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی لەخۆدەگرن. حکومەتێک کە لە ڕووی پێکهاتەییەوە مافی ژیان و ئازادی ڕادەربڕین و کۆبوونەوەی ئاشتیانە و کەرامەتی مرۆڤ پێشێل بکات نەک تەنها شەرعیەتی ناوخۆیی خۆی بەڵکو پێگەی یاسایی و ئەخلاقی خۆی لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا لەدەست دەدات. لەم جۆرە هەلومەرجەدا داخوازی گۆڕانکاریی سیاسیی بنەڕەتی، داخوازییەکی ئایدیۆلۆژی نییە، بەڵکو مافی ڕەوای کۆمەڵگە بۆ بەرگریکردنە لە خۆی لە بەرامبەر توندوتیژیی دەوڵەتی.
3- ئایا شۆڕش لە ئێران موممکێن دەبێت (بە لە بەر چاو گرتنی ناڕەزایەتییەکان و کوشتاری بەر بڵاو)ی ئەم جارە ؟
ئەگەری شۆڕش لە ئێراندا بەندە بە لێکنزیکبوونەوەی سێ فاکتەری سەرەکی؛
ئیرادەی کۆمەڵایەتی بەردەوام:
کۆمەڵگای ئێران بە تایبەت دوای بزووتنەوەی “ژن، ژیان، ئازادی”، لە ڕووی دەروونییەوە خاڵی چاکسازی لە سیستەمەکەدا تێپەڕاندووە. دابەشبوونێک لە بلۆکی دەسەڵاتدا و زیادبوونی تێچووی سەرکوتکردن دەتوانێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی هێزی سەربازی و ئەمنی و ئابووری؛ فاکتەری یەکلاکەرەوە بۆ سەرکەوتنی شۆڕشەکان.
ڕێکخستن و ئاسۆیەکی سیاسی هاوبەش:
بەبێ پێکهاتەیەکی هەماهەنگ و لانیکەم پلانی گواستنەوە، توڕەیی کۆمەڵایەتی بە تەنیا ناتوانێت دەسەڵات بگۆڕێت. لە غیابی ئەم هۆکارانەدا، ڕەنگە شۆڕش دەست پێ بکات بەڵام کات دەبات و دەبێتە بڕینێکی درێژخایەن و تێچووی زۆرە، مەگەر بە پشتیوانی وڵاتانی ڕۆژئاوا، ئامریکا ئەڵتەرناتیڤی گونجاو بۆ گۆڕینی حکومەتی ئێران بە( حکومەتێکی دیموکراتیک و سێکولار)
ئەگەر شۆڕش سەرنەکەوێت: سیناریۆی گریمانەیی
شکستی شۆڕش بە مانای گەڕانەوە بۆ سەقامگیری نییە. ئەگەری زۆرترین دەرئەنجامەکان بریتین لە: چەسپاندنی دەوڵەتێکی ئەمنی-سەربازی لەگەڵ نەهێشتنی تەواوەتی ئازادییە مەدەنییەکان. ناسەقامگیری درێژخایەن و سووڕێکی دووبارەبوونەوەی ناڕەزایەتی و سەرکوتکردن. داڕمانی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و کۆچی بەربڵاو و بڵاوبوونەوەی توندوتیژی کۆمەڵایەتی. مەترسی خۆخزاندنی ململانێ ناوخۆییەکان بۆ ناو دابەشکارییە نەتەوەیی و چینایەتییەکان. ئەم سیناریۆیانە هەڕەشە نین، بەڵکو دەرئەنجامە لۆژیکیەکانی گیرفانی سیاسی و بەردەوامی توندوتیژی دەوڵەتین.
پوختە
ڕەنگە کۆماری ئیسلامی بۆ ماوەیەک بە توندوتیژی حوکمڕانی بکات، بەڵام توانای بەرهەمهێنانی سەقامگیری داهاتووی نییە. هەر دڵۆپێک خوێن قەرزێکی مێژوویی نوێیە کە بەسەر داهاتووی ئێراندا سەپێنراوە. شۆڕش لە ئێراندا مومکینە، بەڵام سەرکەوتنی پێویستی بە ڕێکخستن و هاودەنگی وپشتیوانی نێودەوڵەتی ئاسۆیەکی ڕوونی سیاسی هەیە. لە غیابی ئەم فاکتەرەنەدا کۆمەڵگا بەرەو ئازاری درێژخایەن و تێچووی زیاتر دەبات. ئیتر پرسی سەرەکی ئەوە نییە کە ئایا گۆڕانکاری ڕوودەدات یان نا، بەڵکو ئەوەیە کە چۆن و بە چ نرخێک و بە قازانجی کام هێز دەبێت.
