مافی مرۆڤ دەروازەی سازش نییە؛ بنەمای هاوبەشی بۆ داهاتوویەکی دادپەروەرانەی کوردستان

د. ئارێز — سنە

لە دوای واژۆکردنی بەڵگەنامەی «بنەما هەرە کەمەکانی مافی مرۆڤ بۆ قۆناغی گواستنەوە» لە ئۆسلۆ، دەنگی ڕەخنە و ناڕەزایی لە لایەن هەندێک کەس و لایەنی سیاسییەوە بەرز بووەتەوە. ناوەڕۆکی سەرەکیی ئەو ڕەخنانە ئەوەیە کە واژۆکردنی بەڵگەنامەکە بە مانای پشتگوێخستنی «مافی دیاریکردنی چارەنووس»ی کورد و کەمکردنەوەی داواکارییە نەتەوەییەکانی کوردە.

بەڵام ئەم خوێندنەوەیە، لە ڕووی خودی بەڵگەنامەکە و ئامانجی کۆنفرانسی ئۆسلۆوە، پێویستی بە وردبوونەوەی زیاتر هەیە.
کۆنفرانسی «قەیرانی مافی مرۆڤ لە ئێران؛ لە بنەما هاوبەشەکانەوە بۆ کردەوەی هاوبەش» لە ٢٥ و ٢٦ی سێپتەمبەری ٢٠٢٦ لە ئۆسلۆ بەڕێوە چوو. بەڵگەنامەکە بەرهەمی گفتوگۆی نزیکەی یەک ساڵی نێوان لایەنە سیاسییە جیاوازەکان بوو و ١٥ حیزب و ڕێکخراو پشتیوانییان لێ کرد. گرنگتر لەوەش ئەوەیە کە ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران بە ڕوونی دەڵێت ئەم واژۆکردنە هاوپەیمانیی سیاسی یان ڕێککەوتن لەسەر شێوەی حکوومەتی داهاتووی ئێران نییە؛ بەڵکو ڕێککەوتنێکی سنووردارە لەسەر بنەما سەرەتاییەکانی مافی مرۆڤ.
ئەم جیاوازییە زۆر گرنگە.
یەکەم: مافی مرۆڤ جێگرەوەی مافی نەتەوەیی نییە
هیچ شوێنێک لە بەڵگەنامەکەدا نەهاتووە کە واژۆکردنی ئەو بنەمایانە بە مانای دەستبەرداربوون لە هر داواکارییەکی سیاسیی داهاتوو بێت. بە پێچەوانەوە، بەڵگەنامەکە دەڵێت «مافی کۆمەڵی» دەتوانێت پەیوەندیی بە ناسنامەی ئەتنی، نەتەوەیی، زمانی، کلتووری و ئایینییەوە هەبێت. هەروەها لەسەر یەکسانی، ڕێگریکردن لە جیاکاری و بەشداریی کۆمەڵگە ئەتنییەکان لە دامەزراوەکانی قۆناغی گواستنەوەدا جەخت دەکرێتەوە.
بۆیە ئەوەی بڵێین «مافی مرۆڤ» لە بەرامبەر «مافی نەتەوەیی»دا دانراوە، دروستکردنی دووگوتارییەکی ساختەیە. مرۆڤی کورد لە هەمان کاتدا مرۆڤێکە، هاووڵاتییەکە و ئەندامی کۆمەڵگەیەکی نەتەوەیی و زمان و کلتوورێکی تایبەتە؛ ئەم ناسنامانە لە یەکدی جیا ناکرێنەوە.
مافی ژیان، ئازادی، زمانی دایک، ڕێکخراوبوون، دەربڕین، یەکسانی و دادپەروەری، بە هیچ شێوەیەک نابنە بەربەست لە بەرامبەر مافی کۆمەڵگەکاندا بۆ دیاریکردنی داهاتووی سیاسیی خۆیان.

دووەم: بەڵگەنامەکە بەرنامەیەکی سیاسی نییە
هەندێک لە ڕەخنەکان بەو شێوەیەن کە گوایە چونکە لە دەقی ١٣ خاڵەکەدا «نەتەوەی کورد»، «مافی دیاریکردنی چارەنووس» یان «پێشمەرگە» بەو شێوەیەی لە تێبینییەکانی کۆمەڵەدا هاتووە نەنووسراوە، ئەوا واژۆکردنەکە هەڵەیە.
ئەم ڕەخنەیە تەنیا کاتێک دەکرێت دروست بێت کە بەڵگەنامەکە بە بەڵگەنامەیەکی سیاسی بۆ چارەسەری پرسی کورد بزانین. بەڵام خودی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێران ڕوونی کردووەتەوە کە ئامانجی بەڵگەنامەکە دروستکردنی هاوپەیمانیی سیاسی نییە، بەڵکوو دۆزینەوەی خاڵە هاوبەشەکانی کردەوەی مافی مرۆڤە.
کەواتە نابێت لە بەڵگەنامەیەکی «کەمترین»دا داوای ئەوە بکەین کە هەموو پرسیارە قووڵەکانی داهاتووی سیاسیی ئێران و کوردستان یەکجارەکی چارەسەر بکات.
ئەو دوو ئاستە پێویستە لێک جیا بکرێنەوە:
• مافی مرۆڤ: بنەمای هاوبەشە.
• داهاتووی سیاسی: بابەتی گفتوگۆ و بڕیاری سیاسییە.
سێیەم: ئەو ١٣ خاڵە «کەمترین»انە بە ڕاستی کەمترینن
ئەگەر بەڵگەنامەکە بە وردی بخوێنینەوە، دەبینین باس لە مافی ژیان و هەڵوەشاندنەوەی سزای سێدارە/ئیعدام، ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی، یەکسانی لە بەرامبەر یاسادا، ئازادیی دەربڕین و ڕێکخراوبوون و کۆبوونەوە، ئازادیی میدیا، هەڵبژاردنی ئازاد، یاسای بنەڕەتیی گشتگیر، بەشداریی ژنان و کۆمەڵگە ئەتنییەکان، جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت، دادگای سەربەخۆ، ڕەتکردنەوەی تۆڵەسەندنەوە و سزادانی کۆمەڵی، و دادپەروەریی قۆناغی گواستنەوە دەکات.
پرسیارێکی سادە لێرەدا هەیە:
• کام یەک لەم بنەمایانە زیان بە کورد دەگەیەنێت؟
• ئایا ئازادیی دەربڕین زیانە بۆ کورد؟
• ئایا ئازادیی ڕێکخراوبوون زیانە؟
• ئایا هەڵوەشاندنەوەی سزای ئیعدام زیانە؟
• ئایا دادگای سەربەخۆ و قەرەبووکردنەوەی قوربانیانی سەرکوت زیانە؟
• ئایا ڕێگریکردن لە جیاکاریی نەتەوەیی، زمانی و ئایینی زیانە؟
بە تایبەتی بۆ کۆمەڵگەیەک وەک کوردستان کە لە دەیان ساڵی ڕابردوودا بە سەرکوت، زیندان، ئیعدام، جیاکاری و سنووردارکردنی ئازادییە مەدەنییەکان ڕووبەڕوو بووەتەوە، ئەم بنەمایانە تەنیا وشەیەکی ئەورووپی یان «خێرخوازانە» نین؛ بەڵکوو بەشێکن لەو داواکارییە بنەڕەتییەی خەڵکی کوردستان.
چوارەم: ڕەخنە لە واژۆکردن نابێت ببێتە ڕەتکردنەوەی مافی مرۆڤ
لە هەندێک دەقی ڕەخنەدا وشەگەلی وەک «شۆڤێنیزمی فارسی»، «داگیرکەر»، «کاڵفامیی سیاسی» و «فریودانی کورد» بەکار هاتوون. ئەم جۆرە زمانە، جگە لەوەی دەکرێت گفتوگۆی سیاسی توندتر بکات، پرسیارە سەرەکییەکەش لە بەرچاو ون دەکات: ئێمە چۆن دەتوانین مافی مرۆڤ بۆ هەمووان بە پارێزراوی ببینین؟
ڕەخنەکردن لە دەقێکی سیاسی مافی هەموو کەسێکە. بەڵام ڕەخنە لە واژۆکردن نابێت ببێتە ئەوەی کە دژی بنەماکانی مافی مرۆڤ بوەستینەوە.
لە کۆنفرانسی ئۆسلۆدا هەروەها جەخت کراوەتەوە کە لایەنەکان پێویست ناکات لەسەر هەموو داهاتووی سیاسیی ئێران ڕێک بکەون؛ بەڵکوو دەکرێت لەگەڵ جیاوازییە قووڵە سیاسییەکاندا، لەسەر ڕەتکردنەوەی ئیعدام، ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی، دژایەتیی ئەشکەنجە و جیاکاری، و پاراستنی مافی بنەڕەتیی مرۆڤ هاوکاری بکەن.
ئەمە خاڵێکی گرنگە: دیموکراسی لەوێوە دەست پێ دەکات کە مرۆڤ مافی ئەوەی هەبێت لەگەڵ تۆدا جیاواز بیر بکاتەوە، بەڵام تۆ هەر مافی ئەو مرۆڤە بپارێزیت.
پێنجەم: کۆمەڵە خۆی ڕوونی کردووەتەوە کە واژۆکردنەکە دەستبەرداربوون نییە
لە ڕاگەیەندراو و تێبینییە بڵاوکراوەکانی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستاندا هاتووە کە ئەو لایەنە لە قۆناغێکی دواتردا چووەتە ناو پرۆسەکەوە، هەوڵی گۆڕینی هەندێک بەشی داوە و لە کۆتاییدا بە مەرجی هاوپێچکردنی تێبینییە تایبەتەکانی خۆی بەڵگەنامەکەی واژۆ کردووە.
هەروەها لە وتاری هاوڕێ فەریبا محەمەدی لە ئۆسلۆدا جەخت لەوە کراوەتەوە کە جیاوازی لەسەر شێوەی حکوومەت، پەیوەندیی ناوەند و پەراوێز، پرسی نەتەوەیی و مافی دیاریکردنی چارەنووس، نابێت ببێتە هۆی ڕێگریکردن لە هاوکاریی مافی مرۆڤ. ئەم خاڵە لە لایەن ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ئێرانیشەوە وەک ناوەڕۆکی قسەکانی نوێنەری کۆمەڵە پشتڕاست کراوەتەوە.
بەڵام لێرەدا پێویستە ڕوون بکرێتەوە: دەقی فەرمیی ١٣ خاڵەکە خۆی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ ئەو چوار خاڵە سیاسییەی ناو تێبینییەکانی کۆمەڵەی نەخستووەتە ناو دەقی خۆییەوە. بۆیە باشترە لەجاتی بانگەشەی ئەوەی کە «هەموو ئەو چوار خاڵە چەسپێنراون»، باس لەوە بکرێت کە کۆمەڵە تێبینی و مەرجە سیاسییەکانی خۆی لەگەڵ واژۆکەدا ڕاگەیاندووە. ئەمە بەڵگەنامەکە و هەڵوێستی حیزبەکە بە وردییەکی زیاتر پیشان دەدات.
کۆتایی: مافی مرۆڤ، بنەمایەکە نە کۆتاییی ڕێگەکە
پرسی کورد لە ئێران بە یەک بەڵگەنامەی مافی مرۆڤ چارەسەر نابێت؛ هەروەها بە ڕەتکردنەوەی مافی مرۆڤیش چارەسەر نابێت.
ئەگەر مەبەستمان داهاتوویەکی دیموکراتیک و دادپەروەرانە بێت، پێویستە دوو شت لەگەڵ یەکتردا بڕۆن: پاراستنی مافی تاک و پاراستنی مافی کۆمەڵ.
کورد نابێت لەبەر مافی نەتەوەیی خۆی لە مافی مرۆڤ داببڕێت؛ هەروەها نابێت مافی مرۆڤ ببێتە بەهانەیەک بۆ سڕینەوەی ناسنامە، زمان، کلتوور و مافە کۆمەڵایەتییەکانی کورد.
ئەوەی پێویستە لە هەموو شتێک زیاتر لە بیر نەکرێت ئەوەیە کە مافی مرۆڤ نە سازشکردنە لەسەر مافی کورد، نە جێگرەوەی مافی دیاریکردنی چارەنووسە؛ بەڵکوو یەکێکە لەو بنەمایانەی کە داهاتووی هر چارەنووسێکی دیموکراتیک دەبێت لەسەری دامەزرابێت.
لەو ڕوانگەیەوە، لەجاتی ئەوەی هر واژۆیەک بە «خیانەت» یان «سازش» ناو ببەین، پێویستە پرسیار بکەین: ئایا ئەو بەڵگەنامەیە مافی مرۆڤی کورد و هەموو پێکهاتەکانی ئێران زیاتر دەپارێزێت، یان کەمتر؟ و چۆن دەتوانرێت ئەو بنەما هاوبەشە لە داهاتوودا بە مافە کۆمەڵی و نەتەوەییەکانەوە تەواوتر بکرێت؟
ئەمە گفتوگۆیەکی جدیی سیاسییە؛ نە هەڵوەشاندنەوەی بنەماکانی مافی مرۆڤ!