ترامپ لە نێوان «ڕەوت» و «دیاردە»دا: ئاشتیی بازرگانی یان تەقینەوەی گەورە
باران
جیهانی ئەمڕۆ لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژوویی بێپێشینەدایە. لەو کاتەی کە دۆناڵد ترامپ دووبارە گەڕایەوە بۆ کۆشکی سپی، جیهان شاهیدی ڕووبەڕووبوونەوەیەکی جدییە لەگەڵ مۆدێلێکی سیاسیی نوێ کە تێیدا بەها نێودەوڵەتییەکانی وەک دیموکراسی، مافی مرۆڤ و سەقامگیریی ناوچەیی، جێگەی خۆیان بۆ بەرژەوەندییە کاتییەکان و مامەڵەی بازرگانی چۆڵ دەکەن. بۆ تێگەیشتن لەو دڵەڕاوکێیەی کە ئێستا جیهان و بەتایبەتی ناوچەکەمان تووشی بووە، پێشتریش گوتم کە پێویستە ترامپ وەک دوو ڕەهەندی تەواوکەری یەکدی بخوێنینەوە: ترامپ وەک «ڕەوت» و ترامپ وەک «دیاردە».
ترامپ وەک دیاردە، ئەو کەسایەتییە کاریزماتیک و جەنجاڵەیە کە توانیویەتی بە زمانێکی سادە، ڕاشکاوانە و دژەباو، پیرۆزییەکانی دیپلۆماسیی کلاسیک تێک بشکێنێت. لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا بە تویتە کتوپڕەکان و شکاندنی نەریتی سیاسی، جیهانی لە دۆخی غافڵگیریی بەردەوامدا دەهێشت. بەڵام ئەم دیاردەیە تەنیا لەسەر ڕووی کەسی ناوقەتی نییە؛ لە ژێر ئەم بەرگەدا، ترامپ نوێنەرایەتیی ڕەوتێکی جیهانیی قووڵتر دەکات کە پۆپۆلیزمی ڕاستڕەو و ناسیۆنالیزمی ئابوورییە. ئەم ڕەوتە تەنیا لە ئەمریکادا سنووردار نییە، بەڵکوو لە پارتە توندڕەوەکانی فەرەنسا، ئەڵمانیا و ئیتاڵیا، هەموویان یەک پەیامیان هەیە: کۆتایی بەجیهانیبوونی بێسنوور و گەڕانەوە بۆ ناو دیوارەکانی نیشتمان، پاراستنی بەرژەوەندیی نەتەوەیی بە هەر نرخێک.
کاتێک ئەم دوو ڕەهەندە (دیاردە و ڕەوت) یەک دەگرن، جۆرێکی نوێ لە سیاسەت دروست دەبێت کە پێی دەگوترێت «سیاسەتی مامەڵە» (Transactional Politics). لەم مۆدێلەدا جیهان وەک بازاڕێکی گەورەی بازرگانی دەبینرێت. هیچ هاوپەیمانییەک پیرۆز نییە و هیچ دوژمنایەتییەکیش ئەبەدی نییە؛ هەموو شتێک بەپێی هاوکێشەی سادەی «قازانج و زیان» دەپێورێت. ترامپ بەبێ هیچ دەمامکێک قسە دەکات و دەڵێت: «ئەگەر پارەی پاراستن نەدەن، ناتۆ ناپارێزم». ئەم ڕاشکاوییە لە لایەکەوە وەک ڕاستگۆیی دەردەکەوێت، بەڵام لە لایەکی ترەوە مەترسییەکی گەورەی تێدایە، ئەویش گۆڕینی سیستەمی نێودەوڵەتییە بۆ دارستانێکی سیاسی کە تەنیا بەهێزەکان و بازرگانە گەورەکان مافی مانەوە و سەرکەوتنیان هەیە و بەهای مرۆیی و دادپەروەری تێدا لەناو دەچێت.
لە ناوچەکەی ئێمەدا، دۆخی کورد و ئێران باشترین نموونەی مەترسی و شکستی ئەم مۆدێلەن. بۆ ترامپ وەک بازرگانێکی سەرەکی، کورد تەنیا «کارتێکی کاتی»یە بۆ فشارخستنە سەر تورکیا یان ڕاگرتنی هێزەکانی ڕووسیا لە ناوچەکە. لەم چەند ڕۆژەی دواییدا، کاتێک باسی درێژکردنەوەی ئاگربەست لەگەڵ ئێران دەکرێت و گفتوگۆکان لەسەر کردنەوەی گەرووی هورمز، بەرنامە ئەتۆمییەکە و کەمکردنەوەی فشارە ئابوورییەکان بەردەوامن، ئاشکرایە کە کورد دەکرێت بە ئاسانی لە مامەڵەیەکی گەورەتردا قوربانی بکرێت. ئەمە نەک هەر شکستێکی ئەخلاقییە، بەڵکوو بۆمبێکی کاتییە بۆ ئاسایشی هەموو ناوچەکە، چونکە متمانەی نێودەوڵەتی لەناو دەبات و هێزە ناوخۆییەکان تووڕەتر دەکات.
لە لایەکی ترەوە، سیاسەتی شەڕی ئابووری دژ بە ئێران و هەوڵدان بۆ دابەزاندنی نرخی نەوت بۆ لاوازکردنی ڕووسیا، نیشانەی ئەوەن کە ترامپ بە «چەکی ئابووری» دەیەوێت ئەو ئامانجانە بەدەست بهێنێت کە لە ماوەی پێشوودا بە «چەکی سەربازی» دەهاتنە دی. لەم بارودۆخەی ئێستادا کە ئاگربەستێکی ناجێگیر لە نێوان ئەمریکا و ئێراندا هەیە، فشارە ئابوورییەکان بۆ دابەزاندنی نرخەکانی نەوت و کردنەوەی بازاڕەکان بەردەوامن. بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە: ئایا برسیکردنی گەلان، گوشاری بێسنوور و مامەڵەی بازرگانی بەرەو ڕێککەوتنێکی درێژخایەنمان دەبات، یان تەنیا کات بۆ تەقینەوەیەکی ناوخۆیی و ناوچەیی گەورەتر دەکرێتەوە؟ مێژوو نیشانی داوە کە فشارە ئابوورییە توندەکان زۆرجار بەرەو تووڕەیی ناوخۆیی، ناڕەزایەتییەکی قووڵ و شەڕی نوێ دەچن.
ئەو بڕیارانەی ترامپ کە بە خێرایی دەگۆڕێن و ئەو فشارانەی کە لەم چەند ڕۆژەدا دروستی کردوون، لە کورتماوەدا وەک سەرکەوتن دەردەکەون، بەڵام لە ڕاستیدا جیهان تووشی «شێرپەنجەی متمانە» دەکەن. جیهانێک کە لەسەر بنەمای هەلپەرستی و بازرگانیی سیاسی بەڕێوە بچێت، ناتوانێت سەقامگیریی درێژخایەن دابین بکات. ئاشتی بەبێ دادپەروەری هەر ئاگربەستێکی کاتییە، نەک ئاشتیی بەردەوام.
مۆدێلی ترامپ وەک دەرمانێکی ئازارشکێن وایە بۆ نەخۆشییەکی کوشندە؛ ڕەنگە بۆ ماوەیەک ئازارەکە بوەستێنێت، بەڵام نەخۆشییەکە لە ناوەوە خەریکە گەورەتر و مەترسیدارتر دەبێت. جیهانی داهاتوو پێویستی بە دیپلۆماسیی بەهاکان هەیە، نەک تەنیا دیپلۆماسیی ژمارەکان و مامەڵەی بازرگانی.
