بایکۆتی رێفراندۆمی ١٢ی خاکەلێوەی ١٣٥٨؛ وەرچەرخانێکی مێژوویی لە تێکۆشانی ڕۆژهەڵات

ڕیفراندۆمی ١٢ی خاکەلێوەی ساڵی ١٣٥٨ (١ی نیسانی ١٩٧٩) کە تێیدا پرسیاری “کۆماری ئیسلامی؛ بەڵێ یان نەخێر” خرایە بەردەم گەلانی ئێران، بۆ بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان و بەتایبەت بۆ ڕێکخراوی کۆمەڵە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی قووڵی فیکری و سیاسی بوو کە لەگەڵ ناوەڕۆکی ئەو دەسەڵاتەی کە تازە لە تاران جێگیر ببوو. لە کاتێکدا کە زۆربەی ناوچەکانی ئێران لەژێر کاریگەریی هەست و سۆزی شۆڕشدا ڕەزامەندییان نیشان دەدا، کوردستان بە پێشەنگی هێزە شۆڕشگێڕەکان بڕیارێکی مێژوویی دا: بایکۆتی گشتی.

پاش ڕووخانی ڕژێمی پەهلەوی، کوردستان بوو بە ناوەندێکی زیندووی چالاکیی سیاسی و جەماوەری. “شوورا”کان لە شار و گوندەکاندا پێکهاتبوون و جەماوەر بە کردەوە دەسەڵاتی خۆیان پیادە دەکرد. کۆمەڵە وەک ڕێکخراوێکی چەپ و جەماوەری، لەو سەردەمەدا جەختی لەسەر ئەوە دەکردەوە کە پێویستە دەستکەوتەکانی شۆڕش لە بەرژەوەندیی چەوساوەکان و نەتەوە بندەستەکاندا بێت. لەو کاتەدا، وەفدی نوێنەرایەتیی کورد خەریکی وتووێژ بوو لەگەڵ دەسەڵاتی ناوەندی بۆ دەستەبەرکردنی مافی “خۆبەڕێوەبەری” (خودموختاری) و ناسینی مافە نەتەوەییەکان.

بەڵام ئاماژەکان لە تارانەوە نیگەرانکەر بوون. دەسەڵاتی نوێ نەک هەر ئامادە نەبوو دان بە مافەکانی کورددا بنێت، بەڵکوو لە ڕێگەی داڕشتنی ڕیفراندۆمێکی “داخراو”ەوە، دەیویست شەرعییەتێکی ڕەها بۆ سیستمێک بەدەست بهێنێت کە هیچ وردەکارییەکی بۆ خەڵک ڕوون نەبوو. پرسیارەکە بە شێوەیەک داڕژابوو کە هیچ بژاردەیەکی تری تێدا نەبوو جگە لە “کۆماری ئیسلامی”، ئەمەش لە ڕوانگەی سیاسییەوە وەک “خاپاندنێکی گەورە” دەبینرا.

کۆمەڵە وەک یەکەم هێزی سیاسی کە بە ڕاشکاوی دژی بەشداری لەم ڕیفراندۆمە وەستایەوە، چەند هۆکارێکی بنەڕەتیی بۆ ئەم بڕیارە هەبوو:

١. ناڕوونیی سیستمەکە: هێشتا یاسای بنەڕەتی نەنووسرابووەوە و خەڵک نەیدەزانی “کۆماری ئیسلامی” چییە. کۆمەڵە پێی وابوو دەنگدان بە شتێکی نادیار، واژۆکردنی سپی یان “چەکی سپی” دانە بەدەست دەسەڵاتەوە بۆ سەرکوتەکانی داهاتوو.

٢. پێشێلکردنی مافی نەتەوەکان: لە ناوەڕۆکی ڕیفراندۆمەکەدا هیچ ئاماژەیەک بە مافی نەتەوەکان، لەوانە مافی دیاریکردنی چارەنووس، نەکرابوو. بژاردەی “بەڵێ” بە واتای قبوڵکردنی سیستمێکی ناوەندگەرای نوێ بوو کە تەنیا بەرگەکەی گۆڕاوە.

٣. دژایەتی لەگەڵ دیموکراسی: کۆمەڵە جەختی دەکردەوە کە دیموکراسی لە ئێراندا دەبێ لەسەر بنەمای جودایی ئایین لە دەوڵەت و دابینکردنی ئازادییەکانی ڕادەربڕین و ڕێکخراوەیی بێت، بەڵام ئەم ڕیفراندۆمە ڕێگەی بۆ “دیکتاتۆریی ناتەواو” خۆش دەکرد.

ڕۆژی دەنگدان و ئەنجامەکان لە کوردستان

لە ١٢ی خاکەلێوەی ١٣٥٨دا، شاری سنە و مەریوان و سەقز و زۆربەی شارەکانی تری ڕۆژهەڵات شایەتی بێدەنگییەکی مانادار بوون. سندوقەکانی دەنگدان لە زۆربەی بنکەکاندا خاڵی مانەوە. بەپێی ڕاپۆرتە مێژووییەکان، لە زۆرێک لە گوند و شارۆچکەکانی کوردستان، ڕێژەی بەشداری سفر یان زۆر نزم بوو. ئەم بایکۆتە نیشانیدا کە کۆمەڵە و هێزە هاوپەیمانەکانی توانایەکی گەورەی ڕێکخستنی جەماوەرییان هەیە.

ئەم هەڵوێستە زۆر بە توندی لەلایەن تارانەوە وەڵام درایەوە. خومەینی لە پەیامەکانیدا هێرشی کردە سەر “بایکۆتکەران” و بە “دژە شۆڕش” و “ناپاک” ناوی بردن. ئەم بایکۆتە بوو بە بیانوویەک بۆ ئەوەی دواتر لە گەلاوێژی هەمان ساڵدا، فەرمانی “جیهاد” دژی کوردستان دەربکرێت، چونکە کوردستان تاقە شوێن بوو کە بە “نا”یەکی گەورە شەرعییەتی ئەو سیستمەی خستە ژێر پرسیارەوە.

بایکۆتی ١٢ی خاکەلێوە نیشانەی “سەربەخۆیی سیاسی”ی بزووتنەوەی کوردستان بوو. ئەو بڕیارە سەلماندی کە کورد تەنیا بۆ گۆڕینی کەسەکان شۆڕشی نەکردووە، بەڵکوو بۆ گۆڕینی بنەڕەتیی سیستم و بەدەستهێنانی مافە مرۆیی و نەتەوەییەکانی تێدەکۆشێت. مێژوو سەلماندی کە ئەو نیگەرانییانەی کۆمەڵە لەو کاتەدا هەیبوو، هەمووی ڕاست دەرچوون؛ ئەو سیستمەی کە بەو ڕیفراندۆمە هاتە کایەوە، بوو بە ماشینێکی سەرکوت کە بۆ چەندین دەیەیە پەت و سێدارە و زیندانی دژ بە گەلان بەکار دەهێنێت.

یادکردنەوەی ئەم ڕۆژە لە ژمارەی نەورۆزی “دوارۆژ”دا، جەختکردنەوەیە لەسەر ئەو ڕاستییەی کە ئیرادەی گەل لە ناو سندوقێکی دیاریکراودا سنووردار ناکرێت. ئەمڕۆش کە بارودۆخی ڕۆژهەڵات لە ژێر گوشارێکی توندی ئەمنی و ئابووریدایە، دەرسەکانی ١٢ی خاکەلێوە پێمان دەڵێن کە “نا” گوتن بە ستەم، یەکەم هەنگاوی ڕاستەقینەیە بەرەو ئازادی. بایکۆتی ئەو کاتە، بناغەی ئەو ناسنامە سیاسییە پۆڵایینەی داڕشت کە ئێستا لە دروشمی “ژن، ژیان، ئازادی” و بەرگریی بەردەوامی ڕۆژهەڵاتدا ڕەنگی داوەتەوە.