زمانی دایک؛ پارێزەری مێژوو و ئەندازیاری ئازادی

زمان وەکوو سیستەمێکی نیشانەیی، مانیفێستی بوونی نەتەوە و ژێرخانی سەرەکیی گوتاری ڕزگاریخوازییە. لەم یادداشتەدا، بە سەرنجدان لە ڕوانگەی فەلسەفەی هایدیگەر و زمانەوانیی ڕەخنەگرانەی چۆمسکییەوە، دەپەرژێینە سەر گرنگیی زمانی دایک لە بەستێنی پەروەردەدا و دەسەلمێندرێت کە بێبەشکردنی منداڵ لە خوێندن بە زمانی دایک، جۆرێکە لە “جینۆسایدی کولتووری” و هەوڵێکی سیستماتیکە بۆ تێکشکاندنی ئیرادەی سیاسی و “نامۆبوونی مەعریفی”ی نەتەوەکەمان. پاراستنی زمانی کوردی، پاراستنی دوا سەنگەری ناسنامەیە لە بەرامبەر لافاوی سڕینەوەی مێژووییدا.

مارتن هایدیگەر، فەیلەسووفی ناوداری ئەڵمانی دەڵێت: “زمان، ماڵی بوونە.” مرۆڤ لەناو زماندا نیشتەجێ دەبێت، تێیدا گەورە دەبێت و هەر لەوێشەوە جیهان دەبینێت. بۆ منداڵێکی کورد، زمانی کوردی جگە لە ئامرازێکی پەیوەندی ئەو “ماڵە” دەروونی و مێژووییەیە کە تێیدا هەست بە ئاسایش و ناسنامە دەکات. کاتێک منداڵ لە پەروەردەدا لەم زمانە بێبەش دەکرێت، لە ڕاستیدا لە “ماڵی بوونی” خۆی دەردەکرێت و ڕەوانەی غوربەتێکی مەعریفی دەکرێت. پاراستنی زمانی کوردی لە کایەی پەروەردەدا، پاراستنی قەڵایەکی مەعنەوییە کە ڕێگری دەکات لە توانەوەی نەتەوە لەناو لافاوی جیهانیبووندا. زمان ئەو پارێزەرەیە کە ڕێڕەوی مێژوو ڕادەگرێت و ڕێگە نادات نەتەوە لە ڕابردووی خۆی داببڕێت.

لەم سۆنگەیەوە، زانستی دەروونناسیی پەروەردەیی (Educational Psychology) جەخت لەوە دەکاتەوە کە قۆناغی نێوان ٧ بۆ ١٢ ساڵی، کاتی دروستبوونی “نەخشەی تێگەیشتنە”. مێشک بەو زمانە باشتر دەجووڵێت و گەشە دەکات کە پێی خەون دەبینێت. کاتێک منداڵ بە زمانی دایکی دەخوێنێت، وزەی مێشکی لە جیاتی “وەرگێڕانی وشەکان” بۆ “تێگەیشتن لە چەمکەکان” تەرخان دەکرێت، ئەمە وا دەکات زمان ببێتە ڕێنیشاندەرێک بۆ ئەوەی منداڵەکە ببێتە بەرهەمهێنەری مانا و خاوەن ڕوانگەیەکی ڕەخنەگرانە. مەهاتما گاندی لەمبارەیەوە دەڵێت: “هیچ نەتەوەیەک ناتوانێت بە زمانێکی بێگانە گەشە بکات؛ زمانێکی بێگانە وەک شووشەیەکی دەستکرد وایە بە جێی ئەوە بینایی ڕوون بکاتەوە چاو دەپۆشێت.” فەرزکردنی زمانێکی تر، دیوارێک لە نێوان “هەست” و “زانست” دروست دەکات، کە دەرئەنجامەکەی جۆرێکە لە نامۆبوون.

هاوتەریب لەگەڵ ئەم لایەنە دەروونییە، نوام چۆمسکی، زمانەوانی ناودار، زمان وەک پێکهاتەیەکی بایۆلۆژی و سیاسی دەبینێت. ئەو پێی وایە زمان گوزارشتە لە “ئیرادەی دەسەڵات”. کاتێک سیستمێکی پەروەردە زمانێکی دایک پەراوێز دەخات، لە ڕاستیدا دەیەوێت “نەخشەی بیری” ئەو نەتەوەیە کۆنترۆڵ بکات. زمان دیموکراسیترین دیاردەی مرۆییە؛ چونکە هەموو مرۆڤێک مافی هەیە جیهان بەو وشانە ناوزەد بکات کە لە دایکییەوە فێری بووە. بێبەشکردنی کورد لەم مافە، جۆرێکە لە “ستەمکاریی زمانەوانی” کە ڕێگرە لە گەشەی سروشتیی کۆمەڵگە و تەنانەت لە ڕووی ئابووریی مەعریفەشەوە زیانێکی گەورە بە نەتەوە دەگەیەنێت. لە ڕوانگەی ئابوورییەوە، زمان گەورەترین “سەرمایەی مرۆیی”یە و کاتێک نەتەوەیەک بە زمانی خۆی پەروەردە دەبێت، ئاستی داهێنان بەرز دەبێتەوە و تێچووی فێربوون کەمدەبێتەوە.

لە لایەکی ترەوە، فرانتس فانۆن لە کتێبی “پێستە ڕەشەکان، ماسکە سپییەکان”دا ئاماژە بەوە دەکات کە داگیرکەر بەر لەوەی زەوی داگیر بکات، زمان داگیر دەکات. قسەیەکی بەناوبانگ هەیە دەڵێت: “ئەو نەتەوەیەی زمانی خۆی لەدەست بدات، کلیلی ئەو زیندانەی لەدەست داوە کە تێیدا دیل کراوە.” ئەم کلیلە، تەنیا بۆ کردنەوەی دەرگای قسەکردن نییە، بەڵکوو بۆ کردنەوەی گرێ کوێرەکانی مێژووە. منداڵێک کە بە کوردی دەخوێنێتەوە، لە مێژووی خۆی تێدەگات و “ناسیاریی” دەبێت بەرامبەر بە مافە نەتەوەییەکانی. ئەمە ئەو خاڵەیە کە لێیەوە “مافی چارەنووس” چەکەرە دەکات و ٢١ی شوبات دەبێتە مانیفێستی ئەم هاوارە بۆ دادپەروەری. ڕۆژی جیهانیی زمانی دایک، بەڵێنێکی نەتەوەیی و گەردوونییە، چونکە بێبەشکردنی منداڵ لە خوێندن بە زمانی دایک، جۆرێکە لە “جینۆسایدی کولتووری” (Linguistic Genocide).

نێڵسۆن ماندێلا دەڵێت: “ئەگەر بە زمانێک لەگەڵ مرۆڤێک بدوێیت کە لێی تێدەگات، قسەکانت دەچنە مێشکی؛ بەڵام ئەگەر بە زمانی دایکی لەگەڵ بدوێیت، قسەکانت دەچنە ناو دڵییەوە.” ئەلفوبێی کوردی بۆ منداڵی ئێمە، ئەو کلیلە زێڕینەیە کە ئەم میراتە بە زیندوویی دەگەیەنێتە نەوەکانی داهاتوو. زمانی کوردی پانتاییەکی فراوانی ئەدەبی و فەرهەنگییە؛ لە مەم و زینی خانییەوە تا شیعرەکانی نالی و گۆران. پاراستنی ئەم زمانە لە پەروەردەدا، واتە پاراستنی ئەم میراتە گەورەیە. منداڵێک کە بە کوردی گۆش دەکرێ، تێدەگات کە پاراستنی زمان، جۆرێکە لە خۆڕاگریی (Resistance) بێدەنگ بەڵام کاریگەر، کە دۆخە نابەرابەرەکان دەگۆڕێت بۆ نووسینەوەی مافی چارەنووس.

پەروەردە بە زمانی دایک، پێویستییەکی زانستی، فەلسەفی و مرۆییە. ئەگەر بمانەوێت نەوەیەکمان هەبێت کە لە ناو جەنجاڵیی جیهاندا خۆی ون نەکات و ببێتە ئەندازیاری داهاتوویەکی دادپەروەر، دەبێت ڕێگەی بدەین بەو زمانە “بخوێنێت، بنووسێت و بیر بکاتەوە” کە یەکەمجار وشەی “دایک” و “نیشتمانی” پێ گۆ کردووە. تەنیا لەو کاتەدایە کە مێژوو نابێتە بار بەسەرمانەوە، بەڵکوو دەبێتە هێزێک بۆ بازدان بەرەو ئاسۆی ڕزگاری. زمانی دایک، دوا سەنگەری پاراستنی مرۆڤایەتییە لە جیهانێکی بێ ناسنامەدا.