باروودۆخی ئێستای ژنی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان
توندوتیژی بەرامبەر بە ژنان کە لە کولتوورە پەراوێزییەکانەوە هاوردە دەکرێن و کاریگەرییەکانی لەسەر کولتووری کۆمەڵگەی کوردی
پوختە
توندوتیژی دژی ژنان لە کۆمەڵگەی کوردیدا ناتوانرێت وەک تایبەتمەندییەکی سروشتی کولتووری کوردی هەژمار بکرێت، بەڵکو دەرئەنجامی کارلێکی مێژوویی، سیاسی، یاسایی و کولتوورییە کە زۆربەی لە دەرەوە هاوردە کراون. ئەم توێژینەوەیە بە ڕوانگەیەکی کۆمەڵناسی–مێژوویی، سەرچاوە و میکانیزمی گواستنەوەی فۆرمەکانی توندوتیژی ڕەگەزی دەکۆڵێتەوە؛ وەک نامووس پەرەستی توندڕەوانە، هاوسەرگیریی زۆرەملێ، فرەژنی، کۆنترۆڵکردنی جەستە و جل و بەرگ و سنووردارکردنی فێرکردن و کار. لە هەمان کاتدا، بە شیکردنەوەی ئەدەبیات، ئەفسانە و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان، نیشان دەدرێت کە کولتووری ڕەسەنی کوردی لە بنەڕەتدا خاوەنی توانای بەشداری، بێ سووکایەتی بە ژن و ڕێزگرتن لە کرامەتی ژن بووە. توێژینەوەکە هەروەها بارودۆخی ئێستای ژنانی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان شی دەکاتەوە و شێوەکانی خەبات و دووبارە پێناسەکردنەوەی پێگەی ژن دیاری دەکات.
١. پێشەکی
توێژینەوە لە توندوتیژی دژی ژنان لە کۆمەڵگەی کوردیدا پێویستی بە تێگەیشتنێکی فرە ڕەهەند لە مێژوو، سیاسەت و کولتوور هەیە. ڕێبازە بچووککەرەوەکان کە ئەم دیاردەیە بە تەواوی دەگەڕێننەوە بۆ «فەرهەنگی کوردی»، نەک هەر نازانستی، بەڵکو بەرهەمهێنەری ڕوایەتە ڕۆژهەڵاتناسانە و کلیشەییەکانن. ئامانجی ئەم توێژینەوەیە شیکردنەوەی سەرچاوەی دەرەکیی توندوتیژییە ڕەگەزییەکانە و نیشاندانی ئەوەیە کە چۆن ئەم شێوەیە لە پرۆسەی گواستنەوەی کولتووری و دەسەڵاتی سیاسی–یاساییدا چوونەتە ناو کۆمەڵگەی کوردییەوە.
٢. چوارچێوەی تیۆری و مێژوویی:
توندوتیژی دژی ژنان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زۆرجار لە چوارچێوەی نەزمێکی پیاوسالاری ناوچەییدا ڕوودەدات؛ نەزمێک کە لەسەر بنەمای پێکهاتە خێڵەکی، لێکدانەوە ئایینییە نەریتییەکان و سیستەمی یاسایی حکومەتە ناوەندییەکان دامەزراوە.
کۆمەڵگای کوردی وەک بەشێک لەم جوغرافیایە، بە ناچاری بەرکاری ئەم فشارانە بووە، بەڵام لە پێکهاتە نەریتییەکانیدا ژنان ڕۆڵێکی چالاکیان هەبووە؛ لە کشتوکاڵ، ئابووری بژێوی و ژیانی کۆمەڵایەتی. لەگەڵ دروستبوونی دەوڵەتە ناوەندییە مۆدێرنەکان، یاسا و گوتاری ئایدیۆلۆژیک بە شێوەی توندتر نایەکسانی ڕەگەزی و توندوتیژییەکی بەدامەزراوەیی دروست کرد.
٣. فۆرمەکانی توندوتیژی هاوردە لە کۆمەڵگەی کوردیدا
٣.١ شێواندنی چەمکی «شەرەف»
لە کولتووری مێژوویی کوردیدا، شەرەف مانایەکی ئەخلاقی و مرۆڤی گشتگیری بووە. بەڵام لە کارلێکی مێژوویی لەگەڵ سیستەمە خێڵەکی و گوتارە ئایینییە تاکڕەوەکاندا، ئەم چەمکە گۆڕانکاریی ماناداری بەسەردا هات و بوو بە ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردنی ژنان. بەم شێوەیە، «توندوتیژی شەرەف» دەبێت وەک دیاردەیەکی هاوردە سەیر بکرێت، نە درێژکراوەی کولتووری ڕەسەن.
٣.٢ هاوسەرگیریی زۆرەملێ و ئاڵوگۆڕ
ئەم شێوازانە کە ڕەگ و ڕیشەیان لە هەندێک کۆمەڵگای پەراوێزدا هەیە، لە ڕێگەی کۆچ، کاریگەریی سیاسی و ئابوورییەوە چوونەتە ناو کۆمەڵگەی کوردی و بوونەتە هۆی توندوتیژی خێزانی و زیانە دەروونییەکان.
٣.٣ فرەژنی
فرەژنی کە پشت بە فیقهی نەریتی و یاساکانی شەریعە بەسراوە، لە هەندێک ناوچەی کوردیدا بەدامەزراوەیی کراوە و نایەکسانی جێندەری قووڵتر کردووەتەوە.
٣.٤ کۆنترۆڵکردنی جەستە و جل و بەرگ و حیجابی زۆرە ملی.
کۆنترۆڵی جل و بەرگ و حیجابی زۆرە ملی بۆ ژنان و سنووردارکردنی. بوونی ژن لە فەزای گشتی، دەرئەنجامی سیاسەتە فەرمی و گوتار ئایینییەکانە، نە ڕەگ و ڕیشەی کولتووری ڕەسەنی کوردی بوو بێت. نەریتە کوردییەکان بە هۆی شێوەی ژیانیان (کۆچەری و کشت و کاڵ بووە) بوونی هاوبەشی ژن و پیاو پشتڕاست دەکەنەوە .
٣.٥ سنووردارکردنی فێرکردن و کار
سیاسەتە ناوەندیگرایی توندوتیژییەکی پێکهاتەیی دژی ژنان دروست کردووە، بە تایبەتی لە بێبەش بوون لە فێرکردن و دەستگەیشتن بۆ بازاڕی کار.
٤. ژن لە ئەدەبیات و نەریتە کوردییەکان.
ئەدەبیاتی کلاسیک و بەستەی کوردیدا بە چاوی سووک لە ژن ناڕوانێت. بۆ نموونە لە «مم و زین»ی ئەحمەد خانیدا، زین کەسایەتییەکی هۆشیار و هەڵبژاردەگر بووە. لە ڕیوایتەکانی دەنگبێژاندا ژنان عاشق دەبن، بڕیار دەدەن و بەرگری دەکەن. ئەمە نیشان دەدات ڕەتکردنەوەی مافی هەڵبژاردن ڕەگەزی لە کولتووری کوردیدا نەبووە و ئەم دیاردەیە هاوردەی دەرەکی بووە.(بە تایبەت نەریتی عەرەبی و ئیسلامی)
٥. بارودۆخی ئێستای ژنانی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان
لە دەیان ساڵی ڕابردوودا، پێگەی کۆمەڵایەتی ژنان بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕاوە: خوێندنی باڵا، بەشداری سیاسی و چالاکی ئەدەبی و هونەری زیادبوون. بەڵام هێشتا فشاری شەرەف، کۆنترۆڵی کۆمەڵایەتی و توندوتیژی شاراوە بەردەوامن. ئەم پارادۆکسە نیشان دەدات کێشەکە لە پێشکەوتنی ژنان نییە، بەڵکو لە قەیرانی دەسەڵاتی پێکهاتە پیاوسالارییەکاندایە.
٦. بەرخۆدان و دووبارە پێناسەکردنەوەی پێگەی ژنان
بزووتنەوەکانی ژنان، چالاکی کۆمەڵگەی مەدەنی، ئەدەب و هونەر، و گەشەی هۆشیاری یاسایی بوونەتە ئامرازێکی گرنگ بۆ بەرخۆدانی کولتووری نەرمی دژ بە توندوتیژی. ئەم پرۆسانە یارمەتیدەرن بۆ زیندووکردنەوەی بەها ئینسانییەکانی کولتووری کوردی.
٧. ئەنجام
توندوتیژی دژی ژنان لە کۆمەڵگەی کوردیدا لادانێکی مێژوویی و هاوردەیە، نە تایبەتمەندییەکی سروشتی. کولتووری ڕەسەنی کوردی خاوەنی توانای بەشداری، ناتوندوتیژی و ڕێزگرتن لە کرامەتی ژن بووە. دووبارە خوێندنەوەی ڕەخنەگرانەی چەمکەکان وەک شەرەف، خێزان و ناسنامە، و بەستنەوەیان بە مافەکانی ژنان، دەتوانێت بنەمایەکی گرنگ بۆ سیاسەتە کولتووری و پەروەردەییەکانی داهاتوو دابین بکات.
