نەورۆز لە مەڵبەندی شێعردا: بڵێسەیەک لە ناو دڵی بێدەنگیی ڕۆژهەڵاتدا
نەورۆز لە ناو بازنەی ئەدەبی و فەرهەنگیی کوردیدا ناکرێ وەک ڕووداوێکی سادەی سروشتی یان گۆڕانێکی وەرزی چاوی لێبکرێ، ئەم ڕۆژە وەک ناسنامەیەکی نەتەوەیی و سیاسی لە ناو ڕۆحی تاکی کورددا ڕەگی داکوتاوە کە تێیدا شوناسی گەل لەگەڵ توخمە سەرەکییەکانی ژیاندا یەک دەگرێتەوە. ئەم جەژنە لە مێژووی ئەدەبیاتی ئێمەدا وەک بۆنەیەکی ئایینی یان فۆلکلۆری نەمایەوە، ئەمە خاڵی وەرچەرخانێک بوو کە شاعیران تێیدا هیوا و ئازار و خەونی ئازادییان تێدا چاند. کاتێک ئاوڕ لە مێژووی شێعری کوردی دەدەینەوە، دەبینین ئەحمەدی خانی وەک یەکەمین بناغەدارێژەری ئەم بیرکردنەوەیە لە “مەم و زین”دا وێنای کۆبوونەوەیەکی گشتی دەکات و دەڵێت:
«بیلجومله دهچوونه دەر ژ مالان
حەتتا دهگههیشته پیر و کالان
رۆژا کو دهبوویە عیدێ نهورۆز
تهعزیم ژ بۆمه دهما دل ئەفرۆز». لێرەوە تێدەگەین کە نەورۆز لای خانی کات بەسەربردن نییە، ئەمە ڕۆژێکە بۆ نیشاندانی قەوارە و بوونی نەتەوەیەک کە لە دەوری ئاگر و جوانی کۆدەبێتەوە. هەر ئەم ڕەوتی جوانیناسییە لای نالی و مەولەوی و وەفایی دەبێتە کەرەستەیەک بۆ ئاوێتەکردنی عەشق و سروشت، بە جۆرێک نالی دەڵێت:
«تەشریفی نەوبەھارە کە عالەم دەکا نوێ
دڵ چونکە میسلی خونچەیە بۆیە دەپشکوێ». ئەم نوێبوونەوەیە لای نالی تەنیا ڕواڵەت نییە، ئەمە ڕەنگدانەوەی گۆڕانی دەروونییە. لای مەولەویش نەورۆز دەبێتە نیشانەیەک بۆ وەفا و دەڵێت:
«نیشانەی نەورۆز وادەی وەھارەن
یا نەشئەی ئامای نامەی نیگارەن». ئەم دەقە کلاسیکانە دەیسەلمێنن کە کورد لە هەموو سەردەمەکاندا ویستوویەتی لە ڕێگەی جوانکارییەوە بەرگری لە مانەوەی خۆی بکات. گۆڕانی بنەڕەتی لەم تێڕوانینەدا لەگەڵ پیرەمێرد و گۆران و قانع دەست پێ دەکات، کاتێک ئاگر لە هێمایەکی ڕۆشنکەرەوەوە دەبێتە هێمایەکی سووتێنەری ستەم و ڕاپەڕینی کاوەی ئاسنگەر. پیرەمێرد بەو سروودە بەناوبانگەی کە دەڵێت:
«ئەم ڕۆژی ساڵی تازەیە نەورۆزە ھاتەوە
جەژنێکی کۆنی کوردە بە خۆشی و بە ھاتەوە»، توانی نەورۆز لە ناو شار و کۆڵانەکاندا بکاتە ناسنامەیەکی زیندوو کە هیچ داگیرکەرێک نەتوانێت بێدەنگی بکات. قانعیش بە هەمان جۆش و خرۆشەوە دەڵێت:
«هەوای شنەی بای نەسیم دیاره،
مەعلوومه وادەی گوڵ و گوڵزاره»، کە ئاماژەیە بۆ تێپەڕبوونی زستانی توندوتیژی و گەیشتن بە بەهاری ڕزگاری. ئەم ڕێچکەیە لە شیعری شاعیرانی وەک هەژار و هێدی و حەقیقی و پەشێودا دەگاتە لووتکە، بە جۆرێک کە چیا دەبێتە مەرجی سەرەکی بۆ پیرۆزکردنی نەورۆز. عەبدوڵڵا پەشێو بە ڕاشکاوی دەڵێت: «ئەمساڵ بێ چیا نەورۆز ناکەم، بێ بۆنی گیا نەورۆز ناکەم، نەورۆز ناکەم بێ بڵێسەی سووری ئاگر». ئەمە ئەو پەیامە قووڵەیە کە دەڵێت نەورۆز تەنیا هەڵپەڕکێ نییە، ئەمە هەڵوێستێکی نەتەوەییە. ئێستا کە سەیری دۆخی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەکەین، دەبینین ئەمساڵ بە جۆرێکی تر ئەم تێڕوانینە لە شێعرەوە گواستراوەتەوە بۆ ناو ژیانی ڕاستەقینە. ئەگەرچی هەوڵ درا بە بڕینی ئینتەرنێت و کپکردنی دەنگی مۆسیقا و قەدەغەکردنی ڕەنگەکان، نەورۆزی ڕۆژهەڵات بێڕەنگ نیشان بدرێت، ئەم بێدەنگییە خۆی گەورەترین هاوار و نوێترین شێعری بەرگری بوو. ڕۆژهەڵات ئەمساڵ بە بێدەنگییەکەی سەلماندی کە نەورۆز لە دڵدایە نەک لە شەقام. وەک زاری دەڵێت:
«سەبا هەستە لە خەو نەورۆز واهات
بڵێ با لەشکری زستان بڕوات»، بێدەنگیی شەقامەکانی ڕۆژهەڵات هەمان ئەو «سەبا»یە بوو کە مژدەی کۆتایی لەشکری زستانی دەدا. ئەمساڵ ئەگەرچی ڕەنگەکان لە ڕوواڵەتدا کەمتر بوون، ئیرادەی هاوبەش و یەکدەنگیی خەڵک بووە بڵێسەیەک کە لە هەر ئاگرێکی سەر چیاکان بەرزتر دەدرەوشایەوە. مەشخەڵی ئازادی کە شاعیرانی کورد لە پیرەمێردەوە تا پەشێو چاندوویانە، لە ناو چاوی کچ و کوڕانی ڕۆژهەڵاتدا بە زیندوویی مایتەوە. ئەم بێڕەنگییە ڕواڵەتییە پەردەیەک بوو بۆ شاردنەوەی ئەو ڕەنگە سوور و سەوز و زەردەی کە لە ناو ڕۆحی نەتەوەدا دەکوڵێت. نەورۆزی ئەمساڵ سەلماندی کە هیچ هێزێک ناتوانێت ڕێگری لە «پەیکی ئازادی» بکات کە مامۆستا حەقیقی باسی دەکات. وەک چۆن لە شێعردا نەورۆز هێمای سەرکەوتنی ڕووناکی بەسەر تاریکیدایە، ڕۆژهەڵاتیش بەم خۆڕاگرییە بێدەنگەی نیشانی دا کە زستان هەرچەندە درێژ بێت، ناتوانێت بەر بە هاتنی بەهار بگرێت. ئەمە ئەو وانە مەزنەیە کە ئەدەبیاتی ئێمە پێمان دەڵێت: نەورۆز جەژنی «هەبوون»ە و تا ئەو کاتەی ئیرادەیەک هەبێت بۆ ژیان، مەشخەڵی نەورۆز لە لووتکەی قەندیل و شاهۆ و نەکەرۆزەوە هەر بە گەشی دەمێنێتەوە. شاعیرانمان پێیان گوتووین کە نەورۆز بڵێسەیەکە لە مێژووەوە دێت و بەرەو داهاتوو دەڕوات، ئەگەر ئەمساڵ شەقامەکان بێدەنگ بوون، ئەو بێدەنگییە پانتاییەکی فراوان بوو بۆ بیستنی دەنگی لێدانی دڵەکان کە هەموو پێکەوە هاواری ئازادییان دەکرد.
هیچ تەم و مژێک ناتوانێت ڕێگری لە خۆری نەورۆز بگرێت، چونکە ئەم جەژنە لە ناو ڕۆحی شاعیران و خوێنی شەهیدان و ئیرادەی گەلدا پارێزراوە. پەیامی پیرۆزبایی «ڕەحیم لوقمانی» هێشتا بە گوێی جیهاندا دەچرپێنێت کە دەڵێت: «گەلی کورد نەورۆزتان پیرۆز»، ئەم پیرۆزباییە لە دڵی هەر کوردێکی نیشتمانپەروەردا وەک ئاگرێک دەگەشێتەوە کە هیچ زستانێک توانای کوژاندنەوەی نییە. نەورۆزی ڕۆژهەڵات ئەمساڵ جوانترین شێعری خۆی نووسی، شێعرێک کە پیتەکانی لە خۆڕاگری و دێڕەکانی لە بێدەنگییەکی پڕ لە واتا پێکهاتبوون، ئەمە سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە کورد و نەورۆز دوو چەمکی دانەبڕاون و هەمیشە پێکەوە بەرەو ڕووناکی هەنگاو دەنێن.
لە کۆتاییدا هەندێ لەو شیعرانەی تاینەت بە نەورۆزن دێنموە:
۱-ئەحمەدی خانی
بیلجومله دهچوونه دهر ژ مالان
حهتتا دهگههیشته پیر و کالان
رۆژا کو دهبوویه عیدێ نهورۆز
تهعزیم ژ بۆمه دهما دل ئهفرۆز
۲-نالی:
تەشریفی نەوبەھارە کە عالەم دەکا نوێ
دڵ چونکە میسلی خونچەیە بۆیە دەپشکوێ
۳-مەولەوی:
نیشانەی نەورۆز وادەی وەھارەن
یا نەشئەی ئامای نامەی نیگارەن
۴-وەفایی:
نەسیمی بایی نەورۆزی شەمیمی عەبھەری ھێنا
موریدی عاشقان دیسان پەیامی دولبەری ھێنا
نەوید ئەی عاشقانی دڵفگار یار ھاتە سەر خەندە
سەڵا ئەی بولبولان دیسان درەختی گوڵ بەری ھێنا
۵-حاجی قادری کۆیی:
رۆژتە ئەی بایی نەورۆزی لەبن بەفری گران
کانی پێی سڕ بوو چناریش دەستی چوو پەنجەی تەزی
سونبولی زوڵف و گوڵی روخسار و سەروی قامەتی
مانگی نیسان و گوڵان نەیدی لە نێو باخی وزەوی
٦-حەمدیی ساحێبقران:
نەورۆزە، جەژنە بۆیە چراغانی عالەمە
یا ئاگرە لە عومری شێتا کوژایەوە
عەرعەر لە لەنجەدایە، لە ڕەقسایە سەروەکان
بەرگی چەمەن لە ڕەنگی زومڕەد کرایەوە
۷-حەریق:
ئەڵێن وا جەژنی نەورۆزە دڵم پڕ ئاتەش و سۆزە
وەرە بۆ جەژنە پیرۆزە بدەم رۆحم لەبەر ماوم
وەرە سەر چاوەیی چاوم، دەڵێی دەریای عەممانە
تەماشای ئەشکی گوڵنارم لە سایەی چاوی خوێناوم
۸-پیرەمێرد:
ئەم ڕۆژی ساڵی تازەیە نەورۆزە ھاتەوە
جەژنێکی کۆنی کوردە بە خۆشی و بە ھاتەوە
۹-قانع:
هەوای شنەی بای نەسیم دیاره
مەعلوومه وادەی گوڵ و گوڵزاره
۱۰-مامۆستا حەقیقی:
مزگێنی بێ ھات ساڵی نوێ
خۆشی دوای خۆشی جوێ بە جوێ
بڵێن بەخت چیدی نەنوێ
ئەستێرەی مەش سەری ناسوێ
۱۱-گۆران:
ئەی نەتەوەی کاوەی زنجیر قەف قەف بڕ
رۆژی نەورۆز دای بە ھەوری زستان دڕ
۱۲-دڵدار:
گوڵی سوور ئەی کچی نەورۆز ئەرێ کام دەس لەباغی ژین
لەبۆ یەک دەفعە بۆن کردن بەناکامی ئەتۆی ھێنا
۱۳-ھێدی:
جێژنی کۆن و ساڵی تازەی کوردەواری ھاتەوە
ھاتەوە ئاگری خەباتی ئەو گەلە خۆش کاتەوە
ھاتەوە جوانتر لە جاران جێژنی کاوەی قارەمان
شوێنەواری میدیا باپیرە گەورەی کوردەکان
۱۴-سەید کامیل ئیمامی(ئاوات):
ھەی ھەی چ بەھارێکە وەک جەننەتی مەئوایە
وەک بولبولی زار عاشق ئاو بردەیی سەحرایە
۱۵-ھەژار:
مزگێنی دا بە سروە بای بەھاری
وا ھاتەوە نەورۆزی کوردەواری
۱٦-عەبدوڵڵا پەشێو:
ئەمساڵ بێ چیا نەورۆز ناکەم . بێ بۆنی گیا نەورۆز ناکەم .
نەورۆز ناکەم بێ بڵێسەی سووری ئاگر . نەورۆز ناکەم گەر ڕەشبەڵەک تۆز نەکات وبەخۆم نەبمە سەرچۆپیگر .
۱۷-شێخ نافێع مەزھەر (شپرزە):
شەماڵ لە لووتکەی کێوی نەکەرۆز
ھێنایە سەقز پەیامی نەورۆز
وتی ئەم جەژنەی کاوە و فەرەیدوون
لە کوردانی پاک پیرۆز بێ پیرۆز
۱۸-رەحیم لوقمانی:
رۆژ لە ئاسۆی سوور شەوق ئەداتەوە
ئەڵێ ئەمساڵیش نەورۆز ھاتەوە..
کەوی دڵداری ئازادی و جوانی
دەروونی کەیلی سۆزی گۆرانی
بەری حەسرەتی دڵ ئەکاتەوە
بانگی پەڕاوپەڕ دەنگ ئەداتەوە
لە سەر قەندیل و شاھۆ و نەکەرۆز
ئەڵێ: گەلی کورد نەورۆزتان پیرۆز
