مانەوەی کۆماری ئیسلامیی ئێران و مەترسییەکانی بۆ سەر گەلی کورد
ڕێبوار سەقز
پێشەکی
پرسی کورد لە ئێران یەکێکە لە بابەتە گرنگە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە دوای شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ و دامەزراندنی کۆماری ئیسلامیی ئێران، پەیوەندیی نێوان دەسەڵاتی ناوەندی و بەشێکی زۆر لە جووڵانەوە سیاسی و کۆمەڵایەتییە کوردییەکان، بە تایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بە کێشە و ناکۆکییەوە بەردەوام بووە. داواکارییەکانی کورد لە بواری مافە نەتەوەییەکان، ئازادیی سیاسی، بەڕێوەبردنی ناوخۆیی، مافی زمان و کلتوور و بەشداری لە بڕیاردانی سیاسی، بوونەتە بەشێک لە ململانێی نێوان دەسەڵات و هێزە جیاوازەکانی کۆمەڵگە.
مانەوەی ئەم سیستەمە سیاسییە و شێوازی مامەڵەکردنی لەگەڵ پرسی نەتەوەیی، دەتوانێت کاریگەریی لەسەر داهاتووی کورد هەبێت؛ بە تایبەتی لە ڕووی مافە سیاسییەکان، ئاسایشی کۆمەڵگە، دۆخی ئابووری، پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و پەیوەندییەکانی نێوان پارچەکانی کوردستان. بۆیە شیکردنەوەی ئەم بابەتە پێویستی بە لێکدانەوەی مێژوویی، سیاسی و مرۆیی هەیە.
١. سەرکوتی سیاسی و سنووردارکردنی مافە مەدەنییەکان
یەکێک لە مەترسییە گرنگەکانی بەردەوامبوونی سیاسەتی ئەمنییەتیی کۆماری ئیسلامی، بەردەوامبوونی سنووردارکردنی ئازادیی سیاسی و مەدەنییەکانە. ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ئاماژە بەوە دەکەن کە کوردەکان، لەگەڵ هەندێک کەمینەی نەتەوەیی و ئایینیی تر، ڕووبەڕووی جیاکاری، دەستبەسەرکردن، دادگاییی ناعادلانە و سزای سێدارە بوونەتەوە.
بەپێی ڕاپۆرتی ساڵانەی چاودێری مافی مرۆڤ لەبارەی ئێرانەوە، لە ساڵی ٢٠٢٥دا کەمینە نەتەوەییەکان، لەوانە کوردەکان، بەردەوام ڕووبەڕووی جیاکاری و پێشێلکردنی مافەکانیان بوونەوە. هەروەها ڕاپۆرتەکە باسی زیادبوونی سزای سێدارە و بەکارهێنانی تۆمەتە گشتی و ناڕوونەکانی پەیوەست بە ئاسایشی نیشتمانی دەکات.
بەردەوامیی ئەم بارودۆخە دەتوانێت ببێتە هۆی لاوازبوونی بەشداریی سیاسی، ترس لە دەربڕینی ڕای جیاواز، زیندانیکردنی چالاکانی مەدەنی و کەمبوونەوەی متمانەی نێوان خەڵک و دامەزراوەکانی دەوڵەت.
٢. مەترسی لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی و مافی زمان
زمان، کلتوور، مێژوو و هەستی هاوبەشی نەتەوەیی بنەمای پاراستنی ناسنامەی کوردین. هەر سیاسەتێک کە دەرفەتی فێربوون بە زمانی دایک، گەشەپێدانی کلتوور، چالاکییە ئەدەبی و هونەرییەکان یان بەشداریی نەتەوەیی سنووردار بکات، دەتوانێت کاریگەریی درێژخایەن لەسەر کۆمەڵگەی کوردی دروست بکات.
لە ئێراندا، کوردەکان و چەند کەمینەی نەتەوەییی تر ڕووبەڕووی کۆمەڵێک سنوورداریی یاسایی و کرداری بوونەتەوە. چاودێری مافی مرۆڤ لە ڕاپۆرتەکانی خۆیدا ئاماژە بە جیاکاریی ڕەگ و ڕیشەیی و نەتەوەیی و سنووردارکردنی چالاکییە کلتووری و سیاسییەکان لە ئێران دەکات.
لە ئەگەری بەردەوامبوونی ئەم سنووردارییانەدا، مەترسیی لاوازبوونی دامەزراوە کلتوورییەکان، کەمبوونەوەی دەرفەتی پەروەردە بە زمانی دایک و قورسبوونی گواستنەوەی ناسنامە و مێژوو بۆ نەوەکانی داهاتوو هەیە. پاراستنی زمان و کلتوور، لەبەر ئەوەی مافێکی بنەڕەتیی مرۆڤە، پێویستی بە سیاسەتی ڕوون و پشتگیریی یاسایی هەیە.
٣. فشارە ئابوورییەکان و بارودۆخی ژیانی خەڵک
مەترسییەکانی پرسی کورد تەنها لە بواری سیاسی و ئەمنییدا کورت نابنەوە؛ بەڵکو دۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتییش بەشێکی گرنگی ئەم کێشەیەن. بێکاری، هەژاری، نەبوونی دەرفەتی کاری گونجاو و کەمیی وەبەرهێنان دەتوانن کاریگەرییەکی قووڵ لەسەر ژیانی خەڵکی ناوچە کوردنشینەکان دابنێن.
یەکێک لە نموونەکانی ئەم دۆخە، بارودۆخی کۆڵبەرانی کوردە. بەپێی ڕاپۆرتەکانی چاودێری مافی مرۆڤ، کۆڵبەران کە زۆرجار بەهۆی هەژاری و نەبوونی دەرفەتی کاری ترەوە ڕوو لەم کارە مەترسیدارە دەکەن، ڕووبەڕووی توندوتیژی، برینداربوون و کوژران لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە دەبنەوە و دەرفەتیان بۆ وەرگرتنی دادپەروەری سنووردارە.
ئەگەر کێشە ئابوورییەکان و نەبوونی پلانی گەشەپێدانی ناوچە کوردنشینەکان بەردەوام بن، ئەوا دەتوانن هەژاری، کۆچکردنی گەنجان، دابەزینی ئاستی ژیان و لاوازبوونی بنەمای ئابووریی خێزانەکان زیاتر بکەن. چارەسەرکردنی ئەم کێشانە پێویستی بە دەرفەتی کاری یەکسان، وەبەرهێنان، خزمەتگوزاریی گشتی و پاراستنی مافی کرێکاران هەیە.
٤. مەترسییە ئەمنییەکان و کاریگەرییە سنوورییەکان
یەکێک لە بابەتە هەستیارەکانی پەیوەست بە پرسی کورد، کاریگەریی سیاسەتی ئەمنییەتیی ئێران لەسەر کوردانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و هەرێمی کوردستانی عێراقە. ململانێی نێوان دەسەڵاتی ئێران و هێزە ئۆپۆزسیۆنە کوردییەکان، لە هەندێک قۆناغدا بووەتە هۆی هێرشە سنوورییەکان و زیادبوونی نیگەرانی لەسەر سەقامگیریی ناوچەکە.
لە ساڵی ٢٠٢٣دا، عێراق و ئێران ڕێککەوتنێکی ئەمنیی سنوورییان واژۆ کرد و لە ساڵی ٢٠٢٥یشدا گفتوگۆ و هاوکاریی ئەمنیی نێوانیان بەردەوام بوو. ئەم پەیوەندییانە لە چوارچێوەی کێشەی ئاسایشی سنوور و بوونی هێزە ئۆپۆزسیۆنە کوردییەکان لە خاکی عێراقدا هەڵدەسەنگێندرێن.
بەردەوامیی ناکۆکییەکان دەتوانێت مەترسیی هێرشە سنوورییەکان، ئاوارەبوون، زیانی ماددی و زیادبوونی فشار لەسەر دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان دروست بکات. لە هەمان کاتدا، پێویستە جیاوازی لەنێوان هێزە سیاسی و چەکدارەکان و خەڵکی مەدەنیدا بپارێزرێت؛ چونکە پاراستنی ژیانی خەڵکی مەدەنی و سەروەریی عێراق نابێت ببێتە قوربانیی ناکۆکییە سیاسییەکان.
٥. مەترسییەکان بۆ یەکڕیزی و هاوپەیوەندیی نەتەوەیی کورد
کورد لە چەند دەوڵەتێکی جیاوازدا دەژی و هەر پارچەیەک ڕووبەڕووی بارودۆخی سیاسی و یاسایی تایبەت بە خۆی دەبێتەوە. لەبەر ئەوە، هەر گۆڕانکارییەکی گەورە لە سیاسەتی ئێراندا دەتوانێت کاریگەریی لەسەر پەیوەندیی نێوان ڕۆژهەڵاتی کوردستان و پارچەکانی تری کوردستان هەبێت.
یەکێک لە مەترسییەکان، زیادبوونی فشار بۆ سەر چالاکانی کورد، پەنابەران و هێزە سیاسییە ئۆپۆزسیۆنەکانە. مەترسییەکی تریش، بەکارهێنانی جیاوازییە حزبی و سیاسییەکانە بۆ لاوازکردنی هاوکاریی نێوان لایەنە کوردییەکان.
لە بەرامبەردا، هاوپەیوەندیی نەتەوەیی نابێت بە مانای لەناوبردنی جیاوازیی بیرکردنەوە بێت. گفتوگۆ، ڕێزگرتن لە فرەییی سیاسی، هاوکاریی مەدەنی و داننان بە مافەکانی هەموو پێکهاتەکانی کۆمەڵگەدا دەتوانن بنەمایەکی بەهێز بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی گشتیی کورد بن.
٦. کاریگەرییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان
پرسی کورد لە ئێران تەنها بابەتێکی ناوخۆیی نییە؛ بەڵکو بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ پەیوەندی بە سەقامگیریی عێراق، هەرێمی کوردستان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە هەیە. هەر کاتێک ململانێی نێوان ئێران و هێزە ناوخۆیی یان دەرەکییەکان توندتر دەبێت، مەترسیی زیادبوونی فشار لەسەر ناوچە کوردنشینەکانیش هەیە.
لە ساڵی ٢٠٢٥دا، دوای شەڕی ئێران و ئیسرائیل، ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ڕایانگەیاند کە دەسەڵاتی ئێران بە بیانووی ئاسایشی نیشتمانی دەستبەسەرکردن و فشار لەسەر چالاکان و کەمینەکان، لەوانە کوردەکان، توندتر کردووە.
لەبەر ئەوە، چاودێریی نێودەوڵەتی، بەڵگەکردنی پێشێلکارییەکان، پشتیوانیی یاسایی لە قوربانیان و داواکردنی پابەندبوون بە پەیماننامەکانی مافی مرۆڤەوە گرنگن. لە هەمان کاتدا، هەر هەوڵێکی دەرەکی بۆ کاریگەریدانان لەسەر ئێران دەبێت لە ڕووی یاسای نێودەوڵەتی، سەروەریی دەوڵەتان و ئەنجامە مرۆییەکانیەوە هەڵبسەنگێندرێت.
٧. ئەگەرەکانی داهاتوو و ڕێگاکانی کەمکردنەوەی مەترسییەکان
مانەوەی کۆماری ئیسلامی بە تەنها ناتوانێت داهاتووی پرسی کورد دیاری بکات؛ چونکە ئەو داهاتووە پەیوەندی بە شێوازی بەڕێوەبردنی دەسەڵات، بڕیاری سیاسی، هەڵوێستی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و توانای کۆمەڵگەی کوردی بۆ ڕێکخستن و پاراستنی مافەکانی خۆی هەیە.
بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکان، چەند ڕێگایەکی گرنگ هەن:
- پاراستنی مافی مرۆڤ: داواکردنی کۆتاییهێنان بە سزای سێدارەی سیاسی، دەستبەسەرکردنی نایاسایی و ئەشکەنجە، و دابینکردنی دادگاییی دادپەروەرانە.
- پاراستنی زمان و کلتوور: فراوانکردنی دەرفەتی فێربوون و نووسین بە زمانی کوردی و پشتیوانی لە چالاکییە ئەدەبی و کلتوورییەکان.
- گەشەپێدانی ئابووری: دابینکردنی دەرفەتی کاری سەلامەت، وەبەرهێنان و خزمەتگوزاریی گشتی بۆ کەمکردنەوەی هەژاری و مەترسیی کۆڵبەری.
- هاوکاریی نێوان هێزە کوردییەکان: زیادکردنی گفتوگۆ و هاوکاری لەسەر بنەمای مافە بنەڕەتییەکان و بەرژەوەندیی خەڵک، بەبێ سڕینەوەی جیاوازییە سیاسییەکان.
- پاراستنی خەڵکی مەدەنی: دوورکەوتنەوە لە توندوتیژی و هەوڵدان بۆ چارەسەریی ئاشتییانەی ناکۆکییەکان، بە تایبەتی لە ناوچە سنوورییەکان.
- بەڵگەکردن و چاودێری: کۆکردنەوەی زانیاریی پشتڕاستکراوە لەبارەی پێشێلکارییەکان و بەکارهێنانی ڕێگاکانی یاسایی بۆ گەیشتن بە دادپەروەری.
ئەنجام
مانەوەی کۆماری ئیسلامیی ئێران، ئەگەر لەگەڵ بەردەوامبوونی سیاسەتەکانی سەرکوتی سیاسی، جیاکاریی نەتەوەیی، سنووردارکردنی مافە مەدەنییەکان و پێشخستنی ڕوانگەی ئەمنییەتی بەسەر داواکارییە مەدەنییەکاندا بێت، دەتوانێت مەترسییە جدییەکانی بۆ سەر کوردانی ئێران و سەقامگیریی ناوچە کوردنشینەکان دروست بکات. ئەم مەترسییانە تەنها لە سنووری ئێراندا نامێننەوە، بەڵکو دەتوانن کاریگەری لەسەر پەیوەندییە سیاسی و ئەمنییەکانی هەرێمی کوردستان و ناوچەکەش دابنێن.
بەڵام شیکردنەوەی داهاتوو پێویستی بە جیاکردنەوەی بەڵگە لە ئەگەر و پێشبینی هەیە. مانەوە یان گۆڕانی سیستەمی سیاسی، بە تەنها، دڵنیایی نادات کە مافەکانی کورد دەپارێزرێن؛ بەڵکو گرنگ ئەوەیە کە هەر سیستەمێکی سیاسی چۆن مامەڵە لەگەڵ مافی نەتەوەکان، یەکسانیی هاووڵاتیان، ئازادیی سیاسی و مافی دیاریکردنی چارەنووسیان دەکات.
بۆ گەلی کورد، پاراستنی ناسنامە و زمان، بەهێزکردنی دامەزراوە مەدەنییەکان، هاوکاریی سیاسی، گەشەپێدانی ئابووری و پشتبەستن بە بەڵگە و یاسای نێودەوڵەتی، گرنگترین بنەماکانن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەکان و پاراستنی مافەکانی نەوەکانی ئێستا و داهاتوو. داهاتوویەکی ئارامتر بۆ کورد پێویستی بە سیستەمێک هەیە کە تێیدا جیاوازیی نەتەوەیی و سیاسی نەک وەک هەڕەشە، بەڵکو وەک بەشێک لە فرەییی کۆمەڵگە بناسرێت.
